METAFİZİK İLKELER TEMELLENDİRİLEBİLİR Mİ?

 

 METAFİZİKTE TEMELLENDİRME 

Metafiziğin amacı varlığın mahiyetini açıklamak ve görünür dünyanın ardındaki temel düzeni de araştırmaktır. Bu süreç Antik Yunan'daki arkhe arayışıyla başlar. Töz, öz, nedensellik, Tanrı ve mutlak varlık kavramları etrafında şekillenir. sistemlere dönüşür. Bu sistemler tek tek varlıkları açıklamakla yetinmez. Evrenin bütünsel gerçekliğine anlam vermek için en genel ilkeye ulaşmayı hedefler.

Ancak bu iddialı amaç, kaçınılmaz bir mantıksal güçlük doğurur: Sistemik bütünlüğü sağlayan bu kuşatıcı ilke neye dayanarak zorunludur? Zorunluluğunu nedeni kendisi midir? yoksa başka bir ilkeden mi?" (veya: "Zorunluluğunu kendisinden mi alır, yoksa başka bir ilkeden mi türetir? Yoksa başka bir ilkede midir? Bir ilke zorunluğunu kendinden alırsa, bu onun hem açıklayan hem de açıklanan olması anlamına gelmez mi, sonuçta tek açıklama ilkesi olma özelliği olmasını yitirmez mi?  Eğer söz konusu ilke zorunlu oluşunu başka bir ilkeden alıyorsa, bu defa ikinci ilkenin de temellendirilmesi gerekecektir. Bu durum, mantıksal açıdan çözümsüz bir sonsuz geri gitmedir. O zaman metafizik yalnızca varlığın mahiyeti probleminden ibaret olamaz. Kurucu ilkelerinin meşruiyetini temellendirme kriziyle de yüz yüze gelir.

Bu sorun Münchhausen Üçlemiyle^[1]* sistematik biçimde ifade edilebilir. Söz konusu üçlem, Agrippa'ya uzanan kuşkucu temellendirme problemine dayanır. Çağdaş epistemolojide belirginleşir. Üçlem  şöyledir: Her nihai temel bulma iddiası şu üç çıkmazdan biriyle karşı karşıya kalır Sonsuzca geri gitme, döngüsellik ve nedenler zincirini keyfi olarak durdurma (aksiyomatik temellendirme). 

Üçlemin metafiziğe uygulanması şunu ortaya koyar: Metafizik ilkeler mutlak ve tartışılmaz temeller gibi görülemezler. Bunun nedeni filozofların yeterince güçlü kanıtları olmaması değildir. Krizin nedeni gerekçelendirmenin bizzat kendi doğasıdır.

Üçlem, metafiziğin karşılaştığı tarihsel ya da yöntemsel bir zorluk değildir. Bu, epistemolojik bir sınır problemidir. Varlığın nihai temelini arayan metafizik kendi bilgi iddialarının nihai temelini de açıklamak zorundadır. Tam bu noktada bir aporia (çıkmaz) belirir: Mutlak temellendirme arayışı, kendi mantıksal sınırlarını zorladıkça kendi imkânını ortadan kaldıran öz-çökertici bir yapıya bürünür.

 1. Münchhausen Üçlemi ve mutlak temellendirmenin yapısal güçlüğü

Üçlem temel bir ilkeye dayanır: Bir iddiayı doğrulamak için başka bir iddiaya başvuru zorunludur. Hiçbir önerme sırf ileri sürüldü diye doğru sayılamaz; epistemik ve rasyonel gerekçeleri de  gösterilmelidir. Ne var ki bunlar da ek gerekçelere ihtiyaç duyar. Bir filozof evrenin zorunlu bir ilk nedeni olduğunu öne sürdüğünde, bu iddia tek başına kanıt değildir. Evrende gözlemlenen değişim olgusundan doğrudan ve zorunlu bir mantıksal türetmeyle "ilk neden"e ulaşmak mümkün değildir. Metafizikçi ilk nedene ulaşmak için gözlemde verilmeyen ve gözlemi  aşan sözde rasyonel, gerçekte a priori  bir dizi metafizik  ön  kabullere başvurur:

1. Her değişim mutlaka bir açıklanmalıdır
2. Her olumsal varlığın bir nedeni  vardır.
3. Nedensellik ilkesi yalnızca tek tek şeyler için değil, evrenin bütünü için de geçerlidir.

Fakat bu ön kabullerin her biri yeni bir kanıt talebi doğurur. Süreç kesintisiz devam eder. Bu, noktada üç olasılık ortaya çıkar.

a)       Birinci olasılık, her gerekçenin başka bir gerekçeye ihtiyaç duyması ve zincirin hiç sona ermemesidir.

b)      İkinci olasılık, önermelerin birbirini destekleyerek başlangıçtaki iddiaya geri dönmesidir.

c)       Üçüncü olasılık, gerekçelendirme sürecinin belirli bir noktada durdurulması ve artık gerekçe talep edilmemesidir.

Bu üç seçenek metafizik sistemlerde temel bir gerilimdir. Metafizikçi bir yandan varlığın bütününü açıklayacak nihai bir ilke arar. Nihai bir ilke arayışı şu iki açıklamanın yapılmasıyla meşrudur:

1. Zihin, neden nihai bir ilke aramak ihtiyacı duyar?
2. Söz konusu ilkeyi kendinden öncekilerden ayıran ve onu gerçekten "nihai" kılan şey nedir?

 Açıklama için sunulan her yeni gerekçe, o ilkeyi son olmaktan çıkarır; onu kendinden öncekilere bağımlı kılar ve nihailiğini gölgeler. Burada mesele açıklamaların başarısızlığı değildir. Esas mesele şudur: Her şeyi kanıtlayan, fakat kendisi kanıta ihtiyaç duymayan mutlak bir başlangıç noktası bulunabilir mi?

Bu problemi ele almaya çalıştığımızda üçlemin metafizik bakımından önemi burada ortaya çıkar. Metafizik, varlığın temelini açıklamak için bir ilk ilke koyar. Ancak bu ilkenin kendisi sorgulamadan muaf tutulabilir mi? Eğer bu ilke sorgulanabilirse, en temel olma özelliğini kaybeder. Çünkü kendisi de yeni bir kanıta ihtiyaç duyar. Bu durumda süreç, olayların nedenlerini açıklamaktan çıkar. Mesele, sunulan ilkeyi kanıtlama problemine dönüşür. Sonuçta mutlak temel arayışı, çözümsüz bir gerekçelendirme çıkmazına girer. Bu yüzden metafiziğin karşılaştığı asıl zorluk, doğru ilkeyi seçmek değildir. Asıl mesele, seçilen herhangi bir ilkenin nasıl "mutlak temel" sayılabileceğidir. Çünkü bir ilkeyi en başa koymak yetmez; onun neden ilk olması gerektiğini de kanıtlamak gerekir. Dolayısıyla temel sorun ilkenin içeriği değil, o ilkenin nie dokunulmaz olduğunu açıklamaktır.

 

 

 2. Sonsuzca geri gitme: Metafiziğin nihai açıklamaya ulaşamaması

 

Üçlemin ilk çıkmazı sonsuzca geri gitmedir. Bir önermenin gerekçesi başka bir önermeye dayandırılır. İkinci önerme de kendi gerekçesine ihtiyaç duyar. Böylece her gerekçe yeni bir talep doğurur ve zincir sonlanmadan devam eder.

Metafizik açısından sonsuzca geri gitme varlığın ilk ilkelerini açıklama girişiminde çok nettir. Her şeyin bir nedeni vardır" demek tek başına yeterli değildir. Bir metafizikçi bu ilkeyi öne sürüyorsa, öncelikle ilkeyi kabul etmenin gerekçesini göstermelidir. Nedensellik deneyimden çıkarılıyorsa, yalnızca gözlenen olayların düzenliliği bilinir. Bundan, tüm varlığın zorunlu bir nedensel düzene sahip olduğu sonucu çıkmaz. Bu geçiş için ayrıca gerekçe gerekir. Belirli olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini gözlemlemek, evrenin tamamının bir nedeni olması gerektiğini söylemekle aynı şey değildir. İlki deneyimdeki ilişkilerle sınırlıdır. İkincisi ise deneyimin bütününe ve ötesindeki gerçekliğe dair genel ve spekülatif bir iddiadır.

Metafizikçi bu geçişi açıklamak için şöyle daha genel bir ilkeye başvurabilir: Her olumsal varlığın bir açıklaması bulunmalıdır. Ancak bu kez bütün olumsal varlıkların açıklanması gerektiği ilkesinin kendisi sorgulanabilir. Bu zorunluluk gerçekliğin yapısına mı aittir, yoksa insan aklının açıklama arayışından mı kaynaklanır? Gerçekliğe ait olduğu söyleniyorsa bu iddia nasıl bilinebilir? Aklın bir ilkesi olduğu söyleniyorsa, aklın bu ilkesinin gerçekliğe uygulanmasının neden geçerli olduğu açıklanmalıdır. Böylece metafizik, varlığı açıklamak için kullandığı genel ilkelerin de açıklanmasını talep eden bir zincirin içine girer.

 

Şematik olarak: (P₁ ← P₂ ← P₃ ← P₄ ← …). Her önerme kendisinden başka bir önermeyle gerekçelendirilir. Zincirin belli bir noktasında gerekçelendirme talebinin neden sona ermesi gerektiği gösterilemezse, nihai temele ulaşma girişimi sürekli ertelenir.

 

 2.1. İlk neden düşüncesinin karşılaştığı güçlük

 

Sonsuzca geri gitme, özellikle ilk neden düşüncesinde gerilim oluşturur. Aristoteles, hareketin açıklanması bağlamında hareketsiz hareket ettirici öğretisini geliştirmiştir. Sonraki kozmolojik kanıtlar da bu öğretiden yararlanır. Bu kanıtlar, açıklama zincirinin sonsuza kadar devam edemeyeceği düşüncesine dayanır. Metafizikçinin amacı, her şeyi açıklayan bir ilk ilkeye ulaşmaktır. Böylece gerilemeyi sona erdirmek ister. Ancak gerilemenin sona erdirilmesi yeterli değildir. Bu, ilk nedenin varlığının kendiliğinden kanıtlandığı anlamına gelmez. Kuşkusuz her değişimin bir açıklaması olmalıdır.  Ama bundan zorunlu olarak tek bir ilk nedenin bulunduğu sonucu çıkmaz. Dahası, ilk nedenin başka bir nedene ihtiyaç duymadığı ileri sürüldüğünde şu soru ortaya çıkar: Diğer varlıklar için geçerli olduğu düşünülen açıklama talebi  niçin ilk neden bakımından geçerli değildir? Her şeyin bir nedeni olması gerektiği söyleniyorsa, ilk neden bu ilkenin dışında nasıl bırakılmaktadır? Yalnızca belirli türden varlıkların nedenlere ihtiyaç duyduğu söyleniyorsa, bu ayrımın hangi gerekçeyle yapıldığı açıklanmalıdır. Klasik ilk neden argümanlarını savunanlar şunu ileri sürebilirler:  İlk neden diğer varlıklarla aynı kategoride değildir, o zorunlu varlıktır  ya da şöyle diyebilirler: Nedensellik ilkesi yalnızca belirli varlık türlerine uygulanır. Bu cevaplar anlamlı felsefi savunmalar oluşturabilir. Ancak her durumda söz konusu ayrımı gerekçelendirmelidir. Dolayısıyla ilk neden düşüncesi sonsuz geri gitme sorununa önemli bir cevap olmakla birlikte, temellendirme sorununu bütünüyle ortadan kaldırmaz. Sorun, ilk nedenin kavramsal olarak tanımlanabilmesinden çok, onun gerçekten var olduğunun ve açıklama zincirini sona erdirme hakkına sahip olduğunun nasıl gösterileceğidir.

 

 2.2. Açıklamanın ertelenmesi ve nihai temel sorunu

 

Sonsuz geri gitmenin metafizik açısından temel sonucu, açıklamanın sürekli ertelenmesi ihtimalidir. Bir varlık başka bir varlıkla, ikinci varlık üçüncü bir varlıkla açıklanıyorsa ve bu zincirin neden nihai bir açıklamaya ihtiyaç duyduğu gösterilemiyorsa, metafiziğin nihai temel arayışı tamamlanamaz. Bu nedenle eleştirinin en güçlü biçimi, sonsuzluğun kendisini doğrudan reddetmek değil, sonsuz bir zincirin neden nihai temellendirme talebini karşılamadığını göstermektir. Metafiziğin sorunu burada belirginleşir: Amaç yalnızca ilişkileri açıklamaksa, sonsuz bir zincir bazı koşullarda kabul edilebilir. Amaç bütün varlığı mutlak ve nihai bir ilkeden hareketle temellendirmekse, sonsuz gerileme bu amaca ulaşılmasını engeller.

 

 3. Döngüsel temellendirme: Metafizik sistemin kendi kendisini doğrulaması

 

Üçlemin ikinci çıkmazı, döngüsel temellendirmedir. Buradaki temel sorun, gerekçelendirme zincirinin mantıksal bir sona ulaşmak yerine başladığı noktaya geri dönmesidir. Bu yapıda bir A iddiası B ile, B iddiası C ile, C iddiası ise dönüp tekrar A ile gerekçelendirilir: . Dışarıdan bakıldığında A önermesi mantıklı bir gerekçeye dayandırılmış gibi görünür. Oysa ortada tam bir illüzyon vardır: B ve C’nin doğru kabul edilmesi, zaten en baştan A'nın doğru kabul edilmesine bağlıdır. Kısacası sistem, doğruluğu henüz kanıtlanmamış bir önermeyi kendi kendini kanıtlamak için zemin olarak kullanır; dolayısıyla A için bağımsız hiçbir kanıt sunulmamış olur

 

Metafizik sistemlerdeki döngüsellik, açık bir mantıksal tekrar şeklinde değil, el çabukluğuyla bir kavramsal doğrulama döngüsü olarak işler. Bu süreç üç aşamada gerçekleşir:

1. Ön Kabul ve Çerçevenin Kurulması: Filozof, varlığın bütününü açıklayacak a priori bir ilke veya kavramsal bir çerçeve belirler (Örn: "Varlığın özü akıldır" veya "Her şey belirli bir ereğe yönelmiştir").
2. Yorumlama (Veriyi Çerçeveye Uydurma): Gözlemlenen tüm olgular ve varlık alanları, dışarıdan bağımsız bir ölçütle incelenmek yerine, baştan kabul edilen bu ilkenin süzgecinden geçirilerek yorumlanır.
3. Kendi Kendini Haklı Çıkarma (Döngünün Kapanması): İlkeye göre yorumlanıp biçimlendirilen olguların yine o ilkeye kusursuz bir şekilde uyması, sanki bağımsız bir kanıt varmış gibi gösterilerek ilk ilkenin doğruluğuna delil olarak sunulur.

Oysa burada gerçekliğin kendisi tarafsız bir şekilde kanıt sunmamaktadır; zihin, kendi yarattığı kavramsal filtrenin ürettiği sonuçları yine kendi öncülünü kanıtlamak için kullanmaktadır. Dolayısıyla sistem, dış dünyadan bağımsız bir hakikate değil, kendi kurduğu çerçevenin kendi içindeki tutarlılığına dayanmış olur.

 

3.1. Varlığın kendi kavramlarıyla açıklanması

 

Metafizikte sık karşılaşılan sorunlardan biri, bir kavrama açıklayıcı işlev yüklenirken o kavramın kendisinin yeterince açıklanmamasıdır. Örneğin "Varlık, bütün var olanların temelidir" ifadesini ele alalım. Bu önermede kullanılan "varlık" kavramının anlamı belirlenmeden, önermenin ne ölçüde açıklayıcı olduğu anlaşılamaz. Varlık, bütün var olanların ortak adı olarak kullanılıyorsa, ifade yalnızca var olanların ortak bir kavram altında toplandığını söylüyor olabilir. Bu durumda açıklama gerçekliğin yapısı hakkında yeni bilgi sunmayabilir. Buna karşılık varlık, var olanlardan ayrı ve onları meydana getiren bir gerçeklik olarak düşünülüyorsa, bu kez böyle bir gerçekliğin var olduğu ve var olanlarla nasıl ilişki kurduğu gösterilmelidir. Bu iki yaklaşım birbirinden farklıdır. "Varlık, bütün var olanların temelidir",  bize yeni hiçbir bilgi vermeyip sadece aynı şeyi farklı kelimelerle tekrar eden (totoloji / mantıksal döngü) ibarettir. “Varlık, bütün var olanların ortak adıdır.”da  "Varlık, bütün var olanların temelidir"den  ayrı olarak gerekçelendirilmesi gereken ontolojik bir iddia vardır.  Ontolojik iddiaya göre eğer Varlık'ı nesnelerden ayrı, kendi başına var olan üst bir gerçeklik sayarsak, bu, mantıksal bir kelime oyunu olmaktan çıkar; ancak bu defa da bu üst gerçekliğin gerçekten var olduğunu ve evreni nasıl oluşturduğunu kanıtlamak zorunda kalırız.

Dolayısıyla bir kavramı açıklamanın temeli sayma, o kavramın gerçekten açıklayıcı olduğunu tek başına göstermez. Metafizikçi kavrama bir anlam vermekle yetinemez; onun gerçekliği nasıl açıkladığını da ortaya koymalıdır. Oysa metafizikçi bunu asla yapmaz. O nedenle metafizikçi işini yarıda bırakan bir görev insanı gibidir. Metafizikçinin "işi yarıda bırakması", bir tembellikten değil, yöntemsel bir yanılsamadan kaynaklanır. Metafizikçi, kavramsal düzenlemeyi ve gramatik tanımlamayı, gerçekliğin kendisini açıklamak ile karıştırır. Oysa bir harita çizmek, o haritanın gösterdiği araziyi yürünebilir kılmaz.

 

3.4. Tutarlılık ile doğruluk arasındaki ayrım

 

Döngüsel temellendirme eleştirisi metafiziğin temel bir özelliğini sorgulamaya imkân verir: Bir sistemin bütünlüklü olması onun doğru olduğu anlamına gelir mi? Bir metafizik sistem bütün kavramlarını ortak bir ilkeye göre düzenleyebilir. Bu ilke farklı önermeleri birbirine bağlayabilir ve görünüşte tutarlı bir açıklama meydana getirebilir. Ancak başka bir metafizik sistem de farklı bir başlangıç ilkesinden hareket ederek benzer bir bütünlük kurabilir. İki sistem de kendi ölçütleri bakımından tutarlı görünüyorsa, yalnızca iç tutarlılığa başvurarak hangisinin gerçekliği daha doğru açıkladığına karar vermek güçleşir. Bu noktada bağımsız gerekçeler, kavramsal açıklık, argümanların geçerliliği ve mümkün olduğunda deneyimle ilişki gibi ölçütler önem kazanır. Ancak bu ölçütlerin kendileri de belirli varsayımlara dayanabilir. Böylece metafizik sistemlerin doğruluğunu değerlendirme problemi daha genel bir bilgi kuramı sorununa dönüşür. Döngüsellik metafiziğin mutlaka yanlış olduğunu göstermez. Fakat kendi içinde kapalı bir açıklama sisteminin bağımsız gerekçelendirme olmadan kendisini doğrulamaya yetmeyeceğini ortaya koyar.

 

 4. Nedenler Zincirinin keyfi olarak Durdurulması: İlk ilkelerin gerekçelendirilmeden kabul edilmesi

 

Üçlemin üçüncü çıkmazı gerekçelendirme zincirinin belirli bir noktada durdurulmasıdır. Bir önerme daha ileri gerekçe sunulmadan temel kabul edilir. Metafizik sistemlerin büyük bölümü varlığın temelini açıklamak için ilk ilkelere başvurur. Bu ilkeler nedensellik, yeter sebep, töz, öz, zorunlu varlık, mutlak tin veya aklın zorunlu ilkeleri gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Bu ilkelerin bir teoride başlangıç noktası olarak kullanılması tek başına sorun değildir. Her düşünsel etkinliğin belirli kavramlara, çıkarım kurallarına ve yöntemsel kabullere dayanması mümkündür. Sorun, bu ilkelerin neden kabul edilmesi gerektiği sorusunun cevapsız bırakılması ve ardından onların tartışılmaz doğrular olarak sunulmasıdır. Örneğin bir metafizikçi "Her şeyin bir nedeni vardır" önermesini temel ilke olarak kabul edebilir. Ancak bu önermenin doğru olması için, filozof deneyime, mantıksal zorunluluğa veya varlığın yapısına ilişkin bir argümana başvurmalıdır. Yalnızca bu ilkenin apaçık olduğunu söylüyorsa, apaçıklığın neden güvenilir bir doğruluk ölçütü olduğu sorusu ortaya çıkar. Bir filozofun bir önermeyi açık, zorunlu veya tartışılmaz görmesi, onun gerçekliğe ilişkin doğruluğunu kendiliğinden kanıtlamaz. Farklı filozoflar birbiriyle uyuşmayan ilkeleri aynı derecede açık veya zorunlu kabul edebilir. Bu durumda hangi ilkenin ayrıcalıklı olduğunu belirlemek için ek ölçütlere ihtiyaç duyulur.

 

 4.1. İlk nedenin ayrıcalıklı konuma yerleştirilmesi

 

İlk neden düşüncesinde nedenler zincirinin keyfi olarak durdurulması problemi özellikle belirgindir. Metafizikçi bütün varlıkların bir nedene ihtiyaç duyduğunu kabul ederek açıklama zinciri oluşturur. Ardından bu zincirin ilk neden denilen noktada durması gerektiğini ileri sürer. Ancak ilk nedenin diğer varlıklardan hangi bakımdan farklı olduğu ve neden aynı açıklama talebine tabi olmadığı açıklanmalıdır. İlk nedenin nedeni bulunmadığı söyleniyorsa bunun gerekçesi gösterilmelidir. İlk nedenin zorunlu varlık olduğu ileri sürülüyorsa, zorunlu varlık kavramının anlamı ile gerçeklikte böyle bir varlığın bulunduğu iddiası birbirinden ayrılmalıdır. Bir varlığın tanım gereği zorunlu olarak tasarlanması, bu varlığın gerçekten var olduğunu tek başına kanıtlamaz. Kavramsal tanım ile ontolojik varoluş iddiası arasında gerekçelendirilmesi gereken bir geçiş vardır. Dolayısıyla ilk neden öğretisi sonsuz gerilemeyi durdurmak için bir açıklama noktası belirler. Ancak bu noktanın neden açıklama talebinden muaf tutulması gerektiğini göstermek zorundadır. Bu güçlük Aristoteles'in hareketsiz hareket ettiricisi veya sonraki geleneklerdeki zorunlu varlık kavramı gibi farklı yaklaşımlara aynı biçimde uygulanamaz. Bu düşüncelerin her biri kendine özgü argümanlara dayanır. Bununla birlikte hepsi bakımından ortak soru şudur: Açıklama zincirinin sona erdiği ilkenin ayrıcalıklı statüsü nasıl gerekçelendirilmektedir?

 

 4.2. Apaçıklık ve aklın zorunlu ilkeleri

 

Metafizik düşüncede bazı önermeler aklın zorunlu olarak kabul ettiği veya kendiliğinden açık olduğu gerekçesiyle temel kabul edilir. Bu yaklaşımın en önemli güçlüğü apaçıklık ile doğruluğun birbirinden ayrılması gerektiğidir. Bir önermenin açık görünmesi onun zorunlu olarak doğru olduğu anlamına gelmez. Bir kavramın zihinde kolayca kavranması, onun gerçeklikte karşılığı bulunduğunu göstermez. Belirli bir ilkenin düşünme sürecinde vazgeçilmez görünmesi, onun deneyimden bağımsız bütün varlığı doğru açıkladığını kanıtlamaz. Burada en az üç ayrı düzey ayrılmalıdır. İlk olarak psikolojik apaçıklık vardır: Bir önerme kişiye açık veya kuşku götürmez görünebilir. İkinci olarak mantıksal zorunluluk vardır: Bir önermenin belirli mantıksal koşullar altında yanlış olamaması söz konusu olabilir. Üçüncü olarak ontolojik zorunluluk vardır: Gerçekliğin belirli bir unsurunun başka türlü olamayacağı ileri sürülebilir. Bu üç düzey birbirine indirgenemez. Psikolojik apaçıklık mantıksal zorunluluğu göstermez. Mantıksal zorunluluk da tek başına belirli bir varlığın gerçeklikte bulunduğunu kanıtlamaz. Bu nedenle metafizik sistemler temel ilkelerini yalnızca apaçıklık veya zorunluluk iddiasıyla savunduklarında, bu kavramların hangi anlamda kullanıldığını ve söz konusu iddiayı nasıl desteklediğini ayrıca açıklamalıdır.

 

5. Metafiziğin kavramları ile gerçekliğin yapısı arasındaki mesafe

 

Üçlem, metafizik sistemlerin gerekçelendirme yapısını sorgularken daha geniş bir soruyu da gündeme getirir: Bir düşünürün gerçekliği açıklamak için kullandığı kavramların, gerçekliğin yapısını doğru yansıttığı nasıl gösterilebilir? Metafizik töz, öz, varlık, neden, zorunluluk ve mutlak gibi kavramlarla gerçekliğin genel yapısını belirlemeye çalışır. Ancak bu kavramların düşünce içindeki işlevleri ile gerçekliğin bağımsız yapısı arasında kendiliğinden bir özdeşlik bulunduğu kabul edilemez. Örneğin değişen niteliklerin altında kalıcı bir töz bulunduğunu ileri süren bir sistem, değişimi töz ve nitelik ayrımı üzerinden açıklayabilir. Fakat değişimin bu şekilde açıklanabilmesi, gerçekliğin zorunlu olarak bu kategorilerden meydana geldiğini kanıtlamaz. Bu kategorilerin yalnızca düşüncenin açıklama araçları değil, gerçekliğin yapısına karşılık gelen ilkeler olduğu ayrıca savunulmalıdır. Benzer sorun öz kavramında da ortaya çıkar. Bir varlığın değişmeyen bir özü olduğu ileri sürüldüğünde, bu özün nasıl belirlendiği, hangi özelliklerin özsel sayıldığı ve bu ayrımın neye dayandığı sorulabilir. Öz, açıklanması gereken özellikleri açıklamak amacıyla varsayılıyor ve ardından aynı özellikler özün varlığının kanıtı olarak kullanılıyorsa döngüsel gerekçelendirme ihtimali doğar. Özün varlığı başka bir ilkeyle açıklanıyorsa bu kez söz konusu ilkenin gerekçelendirilmesi gerekir. Bu örnekler metafizik kavramların mutlaka yanlış olduğunu göstermez. Gösterdikleri şey, kavramsal açıklama kurmanın, o açıklamanın gerçekliğin nihai yapısını doğru yansıttığını kanıtlamaya yetmediğidir. Metafizikçi kullandığı kavramların anlamını açıklamanın yanı sıra, bu kavramların gerçekliğe uygulanmasının hangi gerekçelerle geçerli olduğunu da ortaya koymak zorundadır. Tam bu noktada kavramsal çözümleme ile ontolojik temellendirme arasındaki mesafe belirginleşir.

 

 6. Metafizik önermelerin anlamı ve temellendirilmesi arasındaki ayrım

 

Metafiziği eleştirirken önemli bir ayrım daha yapılmalıdır: Bir önermenin gerekçelendirilememesi ile anlamlı olmaması aynı problem değildir. Örneğin "Evrenin bir ilk nedeni vardır" önermesi belirli bir anlamı ve çıkarım yapısı bulunan bir iddia olarak ele alınabilir. Bu iddianın doğruluğu dayandığı öncüller ve argümanın geçerliliği üzerinden tartışılabilir. Gerekçeler yetersiz bulunabilir. Ancak bu durum önermenin anlamsız olduğunu kendiliğinden göstermez. Buna karşılık bir metafizik sözcede kullanılan kavramların anlamları belirsiz olabilir veya farklı anlamlar birbirine karıştırılabilir. "Varlık" sözcüğü bir yerde var olanların ortak adı, başka bir yerde var olma olgusu, üçüncü bir yerde var olanlardan ayrı bir nesne gibi kullanılıyorsa, sözcenin tam olarak ne ileri sürdüğü belirsizleşebilir. Bu durumda sorun yalnızca kanıt eksikliği değildir. Öncelikle kavramların anlamlarının ve aralarındaki ilişkilerin açıklığa kavuşturulması gerekir. Dolayısıyla metafizik eleştirisinde iki ayrı soru sorulmalıdır. Birinci soru, sözcenin anlaşılır ve belirli bir iddia oluşturup oluşturmadığıdır. İkinci soru, anlaşılır bir iddia oluşturuyorsa bunun hangi gerekçelerle savunulduğudur. Üçlem esas olarak ikinci soruya yönelir. Dil felsefesi, mantıksal çözümleme ve kategori hatası eleştirileri birinci soruyla da ilgilenir. Bu ayrım önemlidir. Çünkü üçlemden hareketle metafizik önermelerin tamamının anlamsız olduğu sonucu çıkarılamaz. Üçlem öncelikle nihai temellendirme iddialarının güçlüğünü gösterir. Bir önermenin anlamlı olup olmadığı ve gerçekliğe ilişkin bilgi sağlayıp sağlamadığı ayrıca incelenmelidir. Metafiziğin temellendirilmesindeki güçlük ile metafizik dilin anlamı arasındaki bu ayrım eleştirinin kapsamını açık hâle getirir. Böylece metafizik peşinen geçersiz ilan edilmek yerine, iddialarının ne söylediği ve bu iddiaları hangi gerekçelerle savunduğu bakımından değerlendirilir.

 

 

10. Metafiziği temellendirmenin güçlüğü ve mutlak bilgi iddiasının sınırları

 

Buraya kadar ele alınan sorunlar metafiziğin neden kesin ve nihai bir temele dayandırılmasının güç olduğunu farklı yönlerden gösterir. İlk olarak, metafizik bir ilkenin gerekçesi başka bir ilkeye dayandırıldığında sonsuz gerileme problemi ortaya çıkabilir. İkinci olarak, bir sistem kendi ilkelerini yine kendi sonuçlarıyla doğrulamaya çalıştığında döngüsellik sorunu doğabilir. Üçüncü olarak, gerekçelendirme bir noktada durdurulduğunda bu durma noktasının neden ayrıcalıklı olduğu açıklanmalıdır. Bu üç güçlük metafiziğin temel iddiasını doğrudan ilgilendirir. Çünkü metafizik yalnızca belirli olaylar arasındaki ilişkileri açıklamakla yetinmez. Gerçekliğin bütününe ilişkin ilkeleri belirlemeyi ve çoğu zaman bu ilkeleri zorunlu ya da nihai olarak sunmayı amaçlar. Fakat bir ilkenin bütün gerçekliği açıklayabilecek kadar genel olması, onun kendiliğinden doğru olduğunu göstermez. Bir ilkenin açıklama sisteminin merkezinde bulunması, onun bağımsız olarak gerekçelendirildiği anlamına gelmez. Bir kavramın mantıksal olarak tanımlanabilmesi de gerçeklikte karşılığı bulunduğunu kanıtlamaya yetmez. Bu nedenle metafiziğin karşılaştığı temel güçlük yalnızca doğru ilkeyi bulmak değildir. O ilkenin neden nihai temel sayılması gerektiğini açıklamaktır. Mutlak temel arayışı burada iki farklı iddiayı bir araya getirir: Gerçekliğin nihai bir temeli bulunduğu iddiası ve bu temelin insan düşüncesi tarafından kesin biçimde bilinebileceği iddiası. Oysa bu iki iddia birbirinden ayrılmalıdır. Gerçekliğin bir temeli bulunduğu düşünülebilir. Ancak bu temelin insan aklı tarafından mutlak kesinlikle bilinebileceği ayrıca gerekçelendirilmelidir. Aynı şekilde bir metafizik sistemin tutarlı ve kapsamlı olması, onun gerçekliğin nihai yapısını doğru açıkladığını kanıtlamaz. Dolayısıyla üçlem, metafiziğin bütün iddialarını ortadan kaldıran bir sonuçtan çok, mutlak temellendirme iddiasının sınırlarını açığa çıkaran bir eleştiri olarak değerlendirilmelidir.

 

 Sonuç: Metafizik için nihai temel mümkün müdür?

 

Metafiziğin temel amacı varlığın ilkelerini, nedenlerini ve nihai yapısını açıklamaktır. Ancak bu amaç, açıklamanın kendisinin de temellendirilmesi gerektiği sorusunu doğurur. Metafizikçi varlığın temelini ortaya koyduğunu ileri sürdüğünde, bu temelin neden doğru kabul edilmesi gerektiğini de açıklamak zorundadır. Üçlem tam bu noktada ortaya çıkan yapısal güçlüğü gösterir. Bir iddianın nihai gerekçelendirilmesi istendiğinde gerekçelendirme sonsuza kadar devam edebilir, kendi üzerine kapanabilir veya belirli bir noktada ek gerekçe sunulmadan durdurulabilir. Bu üç seçenek, mutlak ve eleştiriden bağımsız bir temel bulma girişiminin neden sorunlu olduğunu ortaya koyar. Sonsuz gerileme açıklamanın nihai bir noktaya ulaşmasını engeller. Döngüsel temellendirme bir sistemin kendi iddialarını bağımsız gerekçeler olmadan doğrulaması riskini doğurur. Dogmatik kesinti ise belirli bir ilkenin neden başka ilkelerden daha ayrıcalıklı olduğunu açıklama yükümlülüğünü gündeme getirir. Bu güçlükler özellikle ilk neden, zorunlu varlık, töz, öz ve nedensellik gibi kavramların incelenmesinde önem kazanır. Bu kavramlar bir açıklama sisteminde temel rol oynayabilir. Ancak temel rol oynamaları, gerçekliğin nihai yapısını doğru yansıttıklarını kendiliğinden kanıtlamaz.

 

Bununla birlikte üçlemden bütün metafizik önermelerin yanlış veya anlamsız olduğu sonucu çıkarılamaz. Üçlem bir önermenin doğruluğu ile onun mutlak biçimde temellendirilebilmesi arasındaki farkı ortaya koyar. Bir metafizik önerme doğru olabilir. Ancak bu doğruluğun hiçbir ek varsayıma ihtiyaç duymayan, kesin ve tartışılmaz bir temel üzerinde gösterilmesi ayrı bir problemdir. Bu nedenle metafiziğin geleceği açısından asıl soru bütün metafizik düşüncenin terk edilip edilmemesi değildir. Daha temel soru, metafizik iddiaların hangi bilgi statüsüyle ileri sürülebileceğidir. Metafizik kendi ilkelerini mutlak ve eleştiriden bağımsız hakikatler olarak sunmakta ısrar ederse, üçlemin ortaya koyduğu gerekçelendirme güçlükleriyle karşılaşmaya devam edecektir. Buna karşılık metafizik kendi öncüllerini açıkça belirleyen, kavramlarının anlamını sorgulayan, alternatif açıklamalarla karşılaştırılan ve eleştiriye açık bir düşünsel etkinlik olarak sürdürülebilir. Böyle bir yaklaşımda kesinlik iddiasının yerini yanılabilirlik, mutlak temellendirmenin yerini eleştirel değerlendirme ve değişmez sistem kurma arzusunun yerini gerekçelerin sürekli incelenmesi alır.

 

Sonuç olarak üçlemin metafiziğe yönelik en önemli eleştirisi, metafiziğin varlık hakkında hiçbir şey söyleyemeyeceği değildir. Kendi iddialarını mutlak ve nihai biçimde temellendirme arayışının ciddi güçlükler taşıdığıdır. Metafizik varlığın temelini açıklamak isterken kendi temelini açıklama problemiyle karşılaşır. Kendi ilkelerini başka ilkelerle gerekçelendirdiğinde sonsuz gerileme ihtimaliyle, kendi sonuçlarına dayanarak kendisini doğruladığında döngüsellik riskiyle, gerekçelendirmeyi belirli bir noktada durdurduğunda dogmatik kesinti sorunuyla yüzleşir. Bu üç çıkmazdan herhangi birinin bütün metafizik düşünceyi zorunlu olarak geçersiz kıldığı söylenemez. Ancak bunlar, mutlak temel arayışının kendiliğinden başarıya ulaşmadığını ve her metafizik sistemin kendi başlangıç ilkelerinin statüsünü ayrıca açıklaması gerektiğini gösterir. Bu bakımdan metafiziğin temellendirilmesindeki güçlük, felsefi düşüncenin bütünüyle sona erdiği bir sınırdan çok, düşüncenin kendi iddialarını sorgulamak zorunda kaldığı bir noktadır. Metafiziğin asıl sınavı yalnızca varlığın ne olduğunu açıklamak değildir. Bu açıklamayı hangi gerekçelerle kabul etmemiz gerektiğini de ortaya koyabilmektir. Mutlak ve nihai temel arayışının güçlüğü tam burada yatar: Varlığı açıklamak isteyen düşünce kendi açıklama ilkelerini de açıklamak zorundadır. Ancak bu ikinci açıklamanın da nihai ve tartışılmaz bir temele ulaşacağı güvence altında değildir. Bu nedenle metafiziği temellendirmenin güçlüğü, metafiziğin bütün biçimlerinin imkânsızlığını kanıtlayan basit bir sonuç olarak değil, onun mutlak bilgi iddiasını sürekli sorgulayan temel bir epistemolojik problem olarak anlaşılmalıdır. Metafizik üzerine düşünmek mümkün olmaya devam eder. Ancak onun nihai temele sahip olduğu iddiası kendiliğinden kabul edilebilecek bir sonuç değil, ayrıca gerekçelendirilmesi gereken bir iddiadır.

---

^[1]* Adını üçlemeye veren bir Münchhausen, Alman Baronu ve subaydır (1720–1797). Rus-Osmanlı savaşlarına katılmıştır. Döndükten sonra dost meclislerinde savaş anılarını anlatmasıyla ünlenmiştir. Ancak bu anıları aşırı abartır ve uydurur. Baron, olanaksız ve fizik kurallarına aykırı olayları anlatırken son derece soğukkanlı davranır. Ciddi bir tavır takınır ve tanıklar gösterir. Amacı yalanını kabul ettirmek değildir. Ön planda tuttuğu şey, anlatının artistik performansıdır.

Fizik kurallarını metaphorik olarak ihlal eden anlatıları vardır. Bunlardan biri, kendisini ve atını bindiği bataklıktan kendi saçından çekerek kurtarmasıdır. Bu motif, mantıkta ve felsefede bootstraping ya da döngüsel nedensellik tartışmalarına simge olmuştur. Bir diğer anlatı, kuşatılan bir kaleyi gözetlemek için fırlatılan top güllesinin üzerine atlamasıyla ilgilidir. Düşman mevzilerine doğru giderken yarı yolda karşı yönden gelen başka bir gülleye atlayarak geri döner. Son olarak, fasulye sırığı ile Ay'a tırmanır ve orada fantastik medeniyetlerle karşılaşır.