FELSEFENİN İLK HALKASINA DİL FELSEFESİ PENCERESİNDEN BAKIŞ

 

 DİL FELSEFESİ AÇISINDAN

 

  Felsefe Tarihçilerinin Tarih Yazımının Eleştirisi: Thales Okumalarında Dilsel Kör Nokta

Felsefe tarihçilerinin büyük çoğunluğu, Thales'in "arkhe sudur" görüşünü, varlığın temelini tek bir ilkeye indirgeme girişimi olarak sunar ve bunu felsefe tarihinde önemli bir başlangıç olarak selamlar. Bu anlatıda Thales, mitolojik açıklamadan rasyonel açıklamaya geçişin simgesi; "su" tezi ise doğa felsefesinin ilk örneği olarak konumlandırılır. Ancak bu okuma, tezi dil felsefesi açısından sorgulamaksızın "bilgi" ya da "felsefi başlangıç" kategorisine yerleştirir. Oysa söz konusu görüş, dil felsefesi açısından ele alındığında ciddi kavramsal ve anlamsal sorunlarla karşılaşır. Bu yazı, felsefe tarihçilerinin Thales okumalarını, dil felsefesi eleştirileri ekseninde yeniden değerlendirmeyi ve bu okumaların tarih yazımı düzeyindeki yöntemsel zaaflarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

 

Felsefe tarihçilerinin gözden kaçırdığı asıl problem, Thales'in yalnızca "su"yu arkhe olarak seçmiş olması değildir. Asıl problem, "su" gibi belirli bir doğal varlığı gösteren bir kavramın, herhangi bir anlam değişimini açıkça ortaya koymadan bütün varlığın temelini ifade eden evrensel bir ilke haline getirilmesidir. Başka bir ifadeyle Thales, ontolojik bir iddiayı dilsel olarak temellendirmeden ortaya koymaktadır. "Su" sözcüğü gündelik kullanımında belirli bir doğal varlığı gösterirken, Thales'in tezinde aynı sözcük bütün gerçekliği açıklayan bir ilke olarak kullanılmaktadır. Böylece sözcüğün gündelik anlamı ile felsefi işlevi arasında bir kopukluk meydana gelmektedir. Dil felsefesi açısından bir sözcüğün anlam alanını genişletmek, onun gösterdiği gerçekliğin de aynı ölçüde genişlediğini kanıtlamaz. Felsefe tarihçilerinin bu kopukluğu görmezden gelmesi, Thales okumalarının temel kör noktasıdır.

 

  1. Aşırı Genelleştirme: Tarih Yazımının Göremediği Kavram Şişmesi

 

Felsefe tarihçileri, Thales'in "su" kavramını bütün varlığın temeli yapmasını, onun evrensel bir ilke arayışının doğal sonucu olarak sunar. Oysa Thales'e yöneltilebilecek ilk eleştiri, "su" kavramını aşırı derecede genişletmesidir. Gündelik dilde "su", diğer doğal varlıklardan ayırt edilebilen belirli bir maddeyi ifade eder. Su, taş değildir; ateş değildir; hava değildir; toprak değildir. "Su" sözcüğünün anlamlı olmasının koşullarından biri de tam olarak bu ayırt edilebilirliktir.

 

Buna karşılık Thales, "su"yu bütün varlığın temel ilkesi olarak belirlediğinde, kavramın kaplamını neredeyse sınırsız hale getirir. Taşın, toprağın, havanın, canlıların ve diğer doğal varlıkların nihai temelinin de su olduğunu ileri sürer. Böylece "su", kendisini su olmayanlardan ayıran sınırları aşarak evrensel bir kategoriye dönüşür. Bir kavramın kapsamını bütün varlığı içine alacak şekilde genişletmek, o kavramın açıklayıcı gücünü artırmak yerine azaltır. Çünkü eğer her şey su ise, "su" artık varlıklar arasındaki farklılıkları açıklayamaz. Bir kavram her şeyi kapsadığında, paradoksal olarak hiçbir şeyi açıklayamaz. "Su" sözcüğünü taş, hava, ateş ve canlılar için aynı temel açıklama olarak kullanmak, bu varlıkların neden birbirlerinden farklı oldukları sorusunu cevapsız bırakır.

 

Felsefe tarihçilerinin bu kavram şişmesini "Thales'in dehası" olarak sunması, dilsel bir problemi felsefi bir erdem gibi gösterme hatasına düşer. Tarih yazımı burada bir kavramın içlemini kaybedip kaplamını bütün gerçekliğe yaymasını, yani bilgi değerini yok etmesini görmezden gelir.

 

  2. Anlam ile Gönderge Arasındaki Belirsizlik: Tarihçilerin Göz Ardı Ettiği Referans Sorunu

 

Felsefe tarihçileri, Thales'in "su"sunun ne olduğunu genellikle tartışmasız kabul eder: deniz, yağmur, nem ya da ilk madde. Oysa Thales'in tezine yönelik ikinci eleştiri, "su"nun anlamı ile referansı arasındaki belirsizliktir. Frege'nin anlam (Sinn) ve gönderme (Bedeutung) ayrımını kullanarak bu problem daha açık biçimde ifade edebiliriz.

 

Thales'in "su"yu gerçekten gündelik deneyimde karşılaştığımız suyu mu ifade etmektedir? Eğer cevap evetse, o zaman taşın, toprağın veya havanın nasıl olup da sudan meydana geldiğinin açıklanması gerekir. Eğer "su" gündelik anlamındaki suyu ifade etmiyorsa, Thales'in hangi varlığa veya ilkeye "su" adını verdiğini açıklaması gerekir. Tam da burada Thales'in tezinin anlamsal belirsizliği ortaya çıkar. Thales'in "su"yu deniz midir, yağmur mudur, nem midir, canlıların yaşamını sağlayan sıvı mıdır, yoksa bütün bu örneklerin temelinde bulunan varsayımsal bir ilk madde midir? Bu sorular cevaplanmadan "su arkhedir" önermesinin açık bir gönderime sahip olduğu söylenemez.

Felsefe tarihçilerinin bu belirsizliği "Thales'in döneminde kavramlar henüz olgunlaşmamıştı" gerekçesiyle savuşturması, referans sorununu ortadan kaldırmaz; yalnızca onu tarihsel bir mazerete dönüştürür. Bir varlığı bütün gerçekliğin temeli olarak ilan etmeden önce, o varlığın hangi anlamda ve hangi gönderme alanında kullanıldığını açıklamak gerekir. Thales'in tezinde bu ayrım yeterince açık değildir ve felsefe tarihi anlatıları bu eksikliği gizler.

  3. Somut Madde ile Soyut İlkenin Karıştırılması: Tarih Yazımının Kutsadığı Kategori Hatası

 

Felsefe tarihçileri, Thales'in "su"yu arkhe yapmasını, somut bir maddeden soyut bir ilkeye geçişin ilk örneği olarak över. Oysa Thales'in üçüncü problemi, somut bir doğal varlık ile soyut bir ontolojik ilkeyi aynı kavramsal düzlemde ele almasıdır. "Su", deneyimlenebilen doğal bir varlıktır. "Arkhe" ise varlıkların kaynağını, temelini veya ilkesini ifade eden felsefi bir kavramdır. Bu iki kavram aynı türden değildir.

Thales, "su"yu arkhe olarak belirleyerek bir doğal maddeyi bütün varlığın açıklama ilkesi haline getirir. Bu geçişin kendisi açıklanmaya muhtaçtır. Neden herhangi bir doğal varlık, bütün gerçekliğin temel ilkesi olabilmektedir? "Su"nun var olması ile "su"nun varlığın ilkesi olması arasında mantıksal bir zorunluluk yoktur. Bir şeyin doğal dünyada önemli olması, onun ontolojik olarak bütün varlıkların temelini oluşturduğunu göstermez. Bu nedenle Thales'in tezinde adlandırma ile gerekçelendirme birbirine karışmaktadır. "Su"ya arkhe adını vermek, onun gerçekten arkhe olduğunu kanıtlamaz.

Felsefe tarihçilerinin bu kategori hatasını "felsefenin doğuşu" olarak kutsaması, dilsel bir sıçramayı tarihsel bir zafer gibi sunma eğiliminin ürünüdür. Tarih yazımı burada adlandırma (naming) ile açıklama (explaining) süreçlerini birbirine karıştırır: bir nesneye isim vermek, o adın temsil ettiği şeyin doğasını veya varoluşsal önceliğini temellendirmez.

  4. Metafor ile Gerçeklik İddiasının Karıştırılması: Tarihçilerin Belirsiz Mirası

Thales'in "su" kavramına yüklediği anlamın metaforik olup olmadığı da ciddi bir problemdir. Eğer Thales suyu gerçekten fiziksel bir madde olarak düşünüyorsa, "her şey sudur" önermesi literal bir ontolojik iddia haline gelir. Böyle bir durumda Thales'in, farklı varlıkların sudan nasıl meydana geldiğini açıklaması gerekir. Ancak Thales'in "su"yu akışkanlık, yaşam, dönüşüm veya kaynak gibi özellikleri nedeniyle seçtiği varsayılırsa, "su" aynı zamanda metaforik bir açıklama modeli olarak okunabilir. Bu iki kullanım birbirinden ayrılmadığında ciddi bir anlam belirsizliği ortaya çıkar.

Metaforik bir kavramı ontolojik bir özdeşlik önermesi gibi kullanmak, dilin farklı işlevlerini birbirine karıştırmaktır. "Su" yaşamın kaynağını temsil eden bir metafor olabilir. Ancak "su yaşamın kaynağını temsil eder" önermesi ile "bütün varlık gerçekte sudur" önermesi aynı şey değildir. İlkinde bir benzetme ve yorumlama vardır; ikincisinde ise gerçekliğin yapısına ilişkin ontolojik bir iddia bulunmaktadır. Thales bu iki düzeyi birbirinden ayırmadığında, "su" hem metafor hem madde hem de metafizik ilke olarak kullanılmaya başlanır. Böylece kavramın anlamı istikrarsız hale gelir.

 

Felsefe tarihçileri bu istikrarsızlığı genellikle "Thales'in çok katmanlı düşüncesi" olarak yumuşatır; oysa burada bir çok katmanlılık değil, bir kategori karışıklığı söz konusudur. Tarih yazımı, çok anlamlılık (polysemy) ve eş sesliliği kavramsal birer araç gibi kullanarak, farklı semantik alanlara çekilebilecek tek bir kavramın anlam katmanlarını ayrıştırmadan ontolojik bir temele dönüştürülmesine göz yumar.

  5. "Her Şey" İfadesinin Doğrulanabilirlik Sorunu: Tarihçilerin Anakronizm Kalkanı

 

Thales'in tezindeki problem yalnızca "su" kelimesinden kaynaklanmaz. "Her şey" ifadesi de önemli bir sorun oluşturur. "Her şey sudur" önermesi son derece kapsamlı bir iddiadır. Çünkü bu önerme yalnızca belirli doğal varlıkları değil, karşılaşılabilecek bütün varlıkları kapsar. Bu durumda temel soru şudur: Bu önermenin yanlış olduğunu gösterecek hangi durum söz konusu olabilir? Eğer taşın su olmadığı söylenirse, Thales taşı "suyun başka bir biçimi" olarak açıklayabilir. Ateş için de benzer bir açıklama yapılabilir. Hava için de aynı yöntem kullanılabilir. Böylece karşılaşılabilecek her örnek başlangıçtaki tezle uyumlu hale getirilebilir.

 

Felsefe tarihçileri bu sorunu genellikle anakronizm kalkanıyla savuşturur: "Thales'in döneminde doğrulanabilirlik ölçütleri yoktu." Elbette Thales'in döneminde bu ölçütlerin bulunmadığı açıktır; dolayısıyla Thales'in modern bilim felsefesinin kriterlerini ihlal ettiğini söylemek tarihsel açıdan doğru olmaz. Ancak modern dil felsefesi açısından geriye dönük bakıldığında, tezin hangi koşulda yanlış kabul edilebileceğinin açık olmaması önemli bir sorun olarak görünmektedir. Böyle bir önerme, açıklama gücü yüksek görünen fakat sınanma koşulları belirsiz olan bir önerme haline gelebilir. Tarihçilerin anakronizm uyarısı, tezin dilsel statüsünün sorgulanmasını engellememelidir; çünkü burada sorgulanan Thales'in tarihsel bağlamı değil, ona atfedilen önermenin mantıksal-dilsel yapısıdır. Olası bir deneyimin ve doğrulanabilirliğin dışında kalan alanlara işaret etmek üzere kurgulanan kavramlar, anlam ile doğrulama/gönderme arasındaki semantik bağı tamamen koparır.

 

  6. Mitos ile Logos Arasındaki Gerilim: Tarihçilerin Yücelttiği Geçişin Yarım Kalmışlığı

 

Felsefe tarihçileri, Thales'i mitostan logosa geçişin kahramanı ilan etme konusunda neredeyse hemfikirdir. Ancak Thales'e yönelik başka bir eleştiri de bu geçişin onun düşüncesinde tam ve tutarlı bir biçimde gerçekleşmediği yönündedir. Thales çoğu zaman doğayı tanrısal anlatılar yerine doğal bir ilke aracılığıyla açıklamaya çalışan ilk düşünürlerden biri olarak değerlendirilir. Ancak ona atfedilen bazı ifadeler, mitolojik düşüncenin tamamen ortadan kalkmadığını göstermektedir. Bu nedenle Thales'in dili bütünüyle logos dili olarak kabul edilemez. Onun söyleminde mitolojik düşüncenin izleri ile doğal açıklama arayışı bir arada bulunabilir.

 

Bu durum Thales'in tezinin dilsel yapısında bir gerilim yaratır. Bir tarafta doğayı doğal bir ilke aracılığıyla açıklama isteği vardır; diğer tarafta önceki kozmolojik ve mitolojik düşüncenin kavramsal mirası devam etmektedir. Thales'e yöneltilebilecek eleştiri, mitostan logos'a geçtiğini ileri sürmekten çok, bu geçişin gerektirdiği kavramsal ayrımları yeterince geliştirmemiş olmasıdır. "Su" bu açıdan geçişin sembolüdür. Mitolojik kozmolojinin unsurlarından biri olmaktan çıkarılıp rasyonel bir açıklama ilkesine dönüştürülmeye çalışılır; ancak bu dönüşümün kavramsal sınırları açıkça belirlenmez. Felsefe tarihçilerinin bu yarım kalmış geçişi "tam bir devrim" olarak sunması, Thales imgesinin idealleştirilmesinden kaynaklanır.

 

  7. Kavramsal Dilin Yetersizliği: Tarihçilerin Mazeret Olarak Kullandığı Argüman

 

Thales'in tezine yönelik bir başka eleştiri, kullandığı kavramsal araçların ontolojik iddiasını taşımakta yetersiz kalmasıdır. Thales, varlığın temelini açıklamak gibi son derece soyut bir problemle karşı karşıyadır. Fakat bu problemi ifade etmek için henüz gelişmiş bir felsefi terminoloji bulunmamaktadır. "Töz", "öz", "form", "nedensellik" veya "ontolojik temel" gibi daha sonraki dönemlerde ayrıştırılacak kavramlar henüz sistematik bir terminoloji haline gelmemiştir. Bu nedenle Thales, soyut bir ontolojik problemi somut bir isim aracılığıyla ifade etmek zorunda kalmıştır.

 

Fakat bu durum onun tezinde önemli bir dilsel eksiklik yaratır. Çünkü "su" hem gündelik deneyimin nesnesi hem de felsefi açıklamanın kavramı haline gelir. Thales, açıklamak istediği soyut ontolojik ilişkiyi ifade etmek için kullandığı kavramın soyutlama düzeyini yeterince belirlememiştir. Böylece dil, düşüncenin genişliğini taşımakta zorlanır. Thales'in düşüncesinin problemi yalnızca ne söylediği değil, söylemek istediği şeyi hangi kavramsal araçlarla söylemeye çalıştığıdır.

 

Felsefe tarihçileri bu eksikliği sürekli "dönemin imkânları" gerekçesiyle meşrulaştırır. Oysa bir eksikliği tarihsel olarak açıklamak, onu dilsel olarak savunmak anlamına gelmez. Thales'in kavramsal dilinin yetersizliği, onun tezinin bilgi statüsünü doğrudan etkiler. Tarih yazımı burada dilbilgisel yapının ontolojiye yansıtılmasından (hypostasization) doğan sorunları, "dönemsel koşullar" bahanesiyle görünmez kılar.

 

  8. Dil ile Gerçeklik Arasındaki İlişkinin Varsayılması: Tarihçilerin Sorgulamadığı Örtük Varsayım

 

Thales'in tezinin arkasında örtük bir başka varsayım daha bulunmaktadır: Gerçekliğin temel yapısının bir kavram aracılığıyla doğrudan ifade edilebileceği varsayımı. "Su arkhedir" demek, dil ile gerçeklik arasında oldukça güçlü bir bağ kurmaktır. Buna göre dil, gerçekliğin temel yapısını ifade edebilecek durumdadır. Ancak Thales bu varsayımı ayrıca temellendirmez. Bir sözcüğün gerçeklikte bir şeye gönderme yapması ile gerçekliğin bütün yapısını açıklaması arasında önemli bir fark vardır. "Su"nun gerçek bir doğal varlığa işaret etmesi, onun bütün varlığın temelini oluşturduğunu göstermez. Bu nedenle Thales'in tezinde dilsel adlandırma ile ontolojik açıklama arasında bir sıçrama bulunmaktadır. "Su" adını kullanmak bir şeyi adlandırır; fakat onu açıklamaz. Bir şeyin neden temel ilke olduğunu göstermek için ayrıca bir gerekçelendirme gerekir.

 

Felsefe tarihçileri bu örtük varsayımı hiç sorgulamaz; çünkü onların anlatısında dil, gerçekliğin doğrudan aynası olarak iş görür. Oysa dil felsefesinin temel dersi, dil ile gerçeklik arasında hiçbir zaman doğrudan bir özdeşlik bulunmadığıdır. Dilde mantıksal ve kavramsal olarak bütünlüklü bir sistem kurmak mümkündür; ancak zihinsel/dilsel düzeyde sağlanan bu tutarlılık, dille ifade edilen dış gerçekliğin de ontolojik olarak tek veya bütünlüklü olduğunu garanti etmez.

 

  9. "Neden Su?" Sorusunun Cevapsızlığı: Ontolojik Taahhüdün Gerekçesizliği

 

Thales'in "su"yu arkhe olarak belirlemesi, aynı zamanda belirli bir ontolojik taahhütte bulunması anlamına gelir. Thales, gerçekliğin temelinde suyun bulunduğunu ileri sürmektedir. Ancak burada temel soru şudur: Neden su? Suyun doğadaki önemi, yaşamla ilişkisi veya değişik biçimlerde bulunabilmesi, onun mutlaka bütün varlığın temelini oluşturduğunu göstermez. Başka bir deyişle Thales'in gözlemlediği bazı özelliklerden ontolojik bir sonuç çıkardığı görülmektedir. Ancak bu geçişin mantıksal gerekçesi yeterince açık değildir.

 

Bu nedenle "su"nun arkhe olarak seçilmesi, yalnızca bir keşif değil, aynı zamanda bir kavramsallaştırma ve adlandırma işlemidir. Thales, belirli bir doğal unsura evreni açıklama ayrıcalığı vermektedir. Dil felsefesi açısından eleştiri tam burada yoğunlaşır: Bir varlığa ontolojik öncelik vermek, onu dilsel olarak "arkhe" diye adlandırmakla gerçekleştirilemez.

 

Felsefe tarihçileri "neden su?" sorusunu genellikle Thales'in gözlemlerine (nemlilik, yaşam, dönüşüm) bağlayarak cevaplar; ancak bu cevap, gözlemsel bir önemin ontolojik bir önceliğe dönüştürülmesinin gerekçesini vermez. Tarihçilerin bu boşluğu "Thales'in sezgisi" ile doldurması, felsefi bir gerekçelendirme değildir. Genel kavramların ifade gücü ile ontolojik bağımsızlık arasındaki ilişkide de aynı hata belirir: Birçok tikel nesneye uygulanabilen genel bir terimin dilde bulunması, o terimin temsil ettiği anlamın tikel nesnelerden bağımsız, aşkın bir nesnel karşılığı olduğu anlamına gelmez.

 

  10. Tarihsel Aktarım Sorunu: Tarihçilerin Kendi İnşa Ettikleri Thales

 

Thales'e yönelik dilsel eleştirinin son derece önemli bir başka boyutu da onun düşüncelerinin bize doğrudan ulaşmamış olmasıdır. Thales'in kendi yazılarının bulunmaması veya düşüncelerinin büyük ölçüde daha sonraki kaynaklar üzerinden aktarılması, "su" tezinin nasıl formüle edildiği konusunda ciddi bir belirsizlik yaratır. Dolayısıyla bugün "Thales şöyle demiştir" dediğimizde, çoğu zaman Thales'in doğrudan dilinden değil, onu aktaran sonraki filozofların dilinden söz etmekteyiz.

 

Bu durum eleştirinin kapsamını sınırlar. Thales'in gerçekten "her şey sudur" şeklinde bir cümle kurup kurmadığı veya "su" kavramına bizim bugün yüklediğimiz anlamları verip vermediği kesin değildir. Bu nedenle Thales'e yöneltilen dil felsefesi eleştirisi, onun kendi sistematik dil teorisine değil, ona atfedilen "su arkhedir" düşüncesinin dilsel yapısına yöneltilmelidir. Bu ayrım yapılmadığında, modern dil felsefesinin kavramlarını doğrudan Thales'in görüşleriymiş gibi değerlendirme riski ortaya çıkar.

 

Ancak buradaki asıl eleştiri felsefe tarihçilerine yöneliktir: Onlar, aktarım belirsizliğini bir yandan kabul ederken diğer yandan Thales'i son derece net bir doktrinin sahibi gibi sunarlar. Tarihçilerin Thales'i, kendi anlatılarının ihtiyaç duyduğu tutarlı bir figür olarak inşa ettikleri görülmektedir. Aktarım sorunu, bu inşanın en görünür olduğu yerdir.