BİLGELİĞİN GERÇEĞİ NEDİR?

 

bilgelik nedir

 

Bilgeliğin doğasını anlamaya çalışırken öncelikle onun yalnızca bilgiyle özdeşleştirilemeyeceğini belirtmek gerekir. Antik Yunancadaki σοφία (sophia) sözcüğünün tarihsel anlam alanı da bunu gösterir. Sophia, başlangıçta yalnızca bugünkü anlamıyla “bilgelik” demek değildi; zanaatta ustalık, el becerisi, müzikte yetkinlik, pratik kavrayış, sağduyu, beceriklilik ve daha yüksek türden bilgi gibi anlamları kapsıyordu. Bu nedenle bilgelik kavramının ilk biçimlerinde bilmek ile yapabilmek, kavramak ile uygulamak, düşünmek ile eylemek arasında bugünkü kadar kesin bir ayrım bulunmaz. Bir marangozun işini ustalıkla yapması, bir müzisyenin enstrümanında yetkinleşmesi veya bir devlet adamının siyasal meseleleri doğru değerlendirebilmesi aynı anlam alanı içerisinde düşünülebiliyordu. Buradan hareketle bilgelik, başlangıçta belirli bir nesne hakkında edinilmiş bir bilgi olmaktan çok, insanın dünyayla ve şeylerle doğru bir ilişki kurma yeteneği olarak görülebilir.

Bu nedenle bilgi ile bilgelik arasında temel bir ayrım yapmak gerekir. Bilgi, bir şey hakkında sahip olduğumuz içeriktir; bilgelik ise sahip olduğumuz bilgiyi yaşam içerisinde nasıl kullanacağımızla ilgilidir. İnsan çok şey bilebilir, fakat bildiklerini doğru zamanda, doğru biçimde ve doğru amaç doğrultusunda kullanamayabilir. Örneğin bir insan öfkenin insan davranışlarını nasıl etkilediğini teorik olarak çok iyi biliyor olabilir. Ancak kendisi öfkelendiğinde bu bilginin farkında olmayabilir ve öfkesinin yönlendirmesiyle hareket edebilir. Buna karşılık bilgece davranmak, kişinin kendi öfkesini fark etmesini, bu duygunun yargısını etkileyebileceğini anlamasını ve buna göre davranmasını gerektirir. Burada yalnızca bilgi değil, öz-farkındalık, deneyim, ölçülülük, yargı ve eylem birlikte çalışmaktadır. Bilgelik tam da bu unsurların belirli bir durumda anlamlı bir bütünlük içerisinde kullanılabilmesidir.

Bu açıdan bilgelik, bilgi miktarının artmasıyla otomatik olarak ortaya çıkan bir şey değildir. Hatta insanın bilgisi arttıkça kendi bilgisinin sınırlarını daha açık biçimde fark etmesi mümkündür. Sokrates'in felsefi önemi de burada ortaya çıkar. Sokrates'in bilgeliği her şeyi bilmesinden değil, bilmediğini bilmesinden kaynaklanır. Onun tavrı “Ben biliyorum” biçimindeki bir kesinlikten ziyade “Bildiklerimin sınırının farkındayım” biçimindedir. Ancak bu durum sıradan bir bilgisizlik değildir. Cehalet, bilmediğini bilmemektir; Sokratik tutum ise bilmediğini bilmek ve bu bilgisizlikten hareketle soru sormaktır. Böylece bilgisizlik araştırmanın sonu değil, başlangıcı haline gelir. Bilgelik bu anlamda insanın kendi epistemik sınırlarını fark etmesiyle birlikte ortaya çıkan bir açıklık durumudur.

Burada filozof ile bilge arasındaki ilişki önem kazanır. Philosophia sözcüğü kelime anlamıyla “bilgelik sevgisi”dir. Filozof, bilgeliğe sahip olduğunu ilan eden kişi olmaktan çok bilgeliği arayan kişidir. Bu nedenle filozofun konumu tamamlanmışlık değil, yönelim ve arayışla belirlenir. Filozof ile bilge arasındaki mesafe felsefenin kendisini mümkün kılan mesafedir. Eğer filozof bilgeliğe bütünüyle sahip olduğunu düşünseydi artık araştırmaya, sorgulamaya ve kendisini düzeltmeye ihtiyaç duymazdı. Oysa felsefi düşünce, insanın henüz sahip olmadığı bir şeyi aramasından doğar. Bu nedenle bilgelik bir mülk, bir statü veya tamamlanmış bir zihinsel durum olmaktan ziyade bir yönelim olarak anlaşılabilir.

Bu noktada “hakikat sevgisi” ifadesi de özel bir anlam kazanır. Filozofun sevdiğini söylediği hakikat, müzik, kitap, seyahat veya belirli bir insan gibi doğrudan gösterilebilen empirik bir nesne değildir. “Müziği seviyorum” dediğimizde sevdiğimiz şeyi belirli deneyimler üzerinden gösterebiliriz. Fakat “hakikati seviyorum” dediğimizde aynı türden bir nesneye yönelmiş olmayız. Hakikat, tek tek nesnelerden biri değildir. Örneğin “kar yağıyor” önermesinin doğru veya yanlış olduğunu araştırabiliriz; fakat “hakikat” bu önermenin kendisi gibi bir nesne değildir. Hakikat, önermelerin doğruluğu ve gerçeklikle ilişkileri hakkında konuşmamızı mümkün kılan daha üst düzey bir kavramdır. Bu nedenle filozofun hakikate yönelimi, hazır ve tamamlanmış bir nesneye sahip olma ilişkisi değildir. Filozof hakikati elinde tutmaz; hakikate doğru yönelir.

Bu durum, hakikati matematiksel bir işlemin sonucundan ayırmayı da mümkün kılar. 25 × 25 işleminin sonucu 625'tir. 625, belirli bir işlem sonucunda çıkarılmıştır ve bu nedenle belirli bir biçimde elde edilebilir, gösterilebilir ve doğrulanabilir. Fakat hakikat, bu şekilde çıkarılmış tekil bir sonuç değildir. Hakikat, tek tek doğru önermelerin toplamı veya onların arkasında duran hazır bir nesne olarak düşünülemez. Bu nedenle “hakikati sevmek”, “625'i sevmek” gibi bir şey değildir. Filozofun sevgisi, tamamlanmış bir sonuca değil, araştırmanın kendisini yönlendiren bir ufka yönelmiştir. Hakikat bu anlamda felsefi araştırmanın nesnesinden çok ufkudur.

Bilgelik ile deneyim arasındaki ilişki de burada önem kazanır. Deneyim tek başına bilgelik değildir. İnsan uzun yıllar yaşayabilir, çok sayıda olayla karşılaşabilir ve çok büyük deneyimler biriktirebilir; fakat bu deneyimlerden hiçbir sonuç çıkarmayabilir. Aynı hatayı defalarca tekrarlayan bir insanın uzun bir “deneyim” geçmişi olabilir, fakat bu deneyim zorunlu olarak bilgeliğe dönüşmez. Deneyimin bilgeliğe dönüşebilmesi için yaşananların düşünülmesi, anlamlandırılması ve kişinin kendi yaşamına ilişkin bir kavrayışa dönüştürülmesi gerekir. Bu nedenle deneyim ile bilgelik arasındaki temel bağlantı yaşanan olayların sayısı değil, onların nasıl işlendiğidir. Yaşantı, üzerinde düşünülüp anlamlandırıldığında bilgiye; bilgi yaşam içerisinde sınandığında ise daha derin bir kavrayışa dönüşebilir.

Burada düşünmek ile zihinsel geviş getirmek arasında da bir ayrım yapmak gerekir. Bir düşüncenin zihinde sürekli dönüp durması, onun anlaşılmış olduğu anlamına gelmez. İnsan geçmişte yaşadığı bir olayı tekrar tekrar düşünebilir ve yine de o olaydan hiçbir yeni kavrayış elde edemeyebilir. Bilgelik açısından önemli olan düşüncenin niceliği değil, dönüştürücü niteliğidir. Gerçek düşünme, deneyimi yeniden anlamlandırır; kişinin kendisine, başkalarına veya dünyaya bakışında bir değişiklik meydana getirir. Bu nedenle bilgelik yalnızca çok düşünmek değil, düşüncenin yaşam üzerinde bir dönüşüm yaratabilmesidir.

Antik Yunan düşüncesinde σοφία ile φρόνησις (phronesis) arasındaki ayrım da bu noktada önem kazanır. Sophia daha çok teorik bilgeliği ifade ederken, phronesis pratik bilgelikle ilişkilendirilir. Pratik bilgelik yalnızca bir işi nasıl yapacağını bilmek değildir. Belirli bir durumda neyin yapılması gerektiğini, bunun ne zaman ve nasıl yapılmasının uygun olduğunu, hangi sonuçları doğuracağını ve başka insanların bundan nasıl etkileneceğini değerlendirebilmektir. Bu nedenle pratik bilgelik bir reçete değildir. “Her zaman doğruyu söyle” gibi genel bir ilke tek başına yeterli olmayabilir. Asıl sorun, belirli bir durumda doğruyu söylemenin ne anlama geldiğini, nasıl söyleneceğini, ne zaman söyleneceğini ve susmanın veya konuşmanın sonuçlarının ne olacağını değerlendirebilmektir. Bilgelik tam da bu somut durum içerisinde ölçüyü bulma yeteneğidir.

Bu nedenle bilgelik kuralların mekanik biçimde uygulanmasına indirgenemez. Metninizdeki “harfe karşı savaş” düşüncesi burada özel bir önem taşır. Bir yasa veya ahlak ilkesi belirli bir amacı gerçekleştirmek için ortaya çıkabilir; fakat zamanla yalnızca lafzına bağlı kalındığında kendi amacının karşısına geçebilir. Cicero'nun “Summum jus, summa injuria” sözü, yani “en büyük hukuk en büyük adaletsizliktir” ifadesi, bu tehlikeyi gösterir. Bir kuralın en katı biçimde uygulanması her zaman adaleti sağlamayabilir. Bilge kişi yalnızca “Kural nedir?” diye sormaz; “Bu kural neden vardır ve bu durumda gerçekten neyi gerçekleştirmelidir?” sorusunu da sorar. Bu anlamda bilgelik, lafzın ötesinde anlamı ve amacı kavrama yeteneğidir.

Bilgelik bu nedenle ihtiyatla da özdeş değildir. İhtiyat riskleri azaltmaya ve tehlikelerden kaçınmaya yönelir. Oysa bazı durumlarda bilgece davranmak risk almayı gerektirebilir. Hakikati söylemek, adaletsizliğe karşı çıkmak, bir başkasını savunmak veya yeni bir düşünceyi ortaya koymak belirli riskleri beraberinde getirebilir. Bu nedenle bilgelik, riskin tamamen ortadan kaldırılması değildir. Bilgelik, hangi riskin neden alınabileceğini, hangi riskin gereksiz olduğunu ve bir eylemin muhtemel bedellerini değerlendirebilme yeteneğidir. Başka bir ifadeyle bilgelik, güvenli olanı seçmekle değil, güvenlik ile değer arasındaki ilişkinin ne olduğunu anlayabilmekle ilgilidir.

Aynı şekilde bilgelik zekâ ile de özdeş değildir. Zekâ, yeni ve zor problemleri anlama ve çözme kapasitesidir. Bilgelik ise bunun ötesinde, hangi problemin çözülmesi gerektiğini ve bir problemin çözülmesinin gerçekten iyi bir sonuç üretip üretmeyeceğini sorgular. Zekâ “Bunu nasıl yapabilirim?” sorusuna güçlü bir cevap verebilir. Bilgelik ise “Bunu yapmalı mıyım?”, “Bunun sonuçları ne olacaktır?”, “Kimler bundan etkilenecek?” ve “Bunun yerine başka bir şey yapılabilir mi?” sorularını gündeme getirir. Böylece bilgelik zekâyı yönlendiren daha geniş bir değerlendirme ufku oluşturur.

Bilgelik ile ahlak arasındaki ilişki de benzer biçimde karmaşıktır. Bilgelik ahlaki bir boyut taşır; fakat yalnızca mevcut ahlak kurallarına itaat etmek değildir. Çünkü belirli bir toplumda “iyi” kabul edilen şeyin kendisi de sorgulanabilir. Bilge kişi yalnızca “İyi nedir?” diye değil, “Neden bunu iyi kabul ediyoruz?” ve “Bu iyilik anlayışı gerçekten adil sonuçlar üretiyor mu?” diye de sorabilir. Bu nedenle bilgelik bazen gelenekleri koruyabilir, bazen de geleneklerin sorgulanmasına yol açabilir. Bilgelik hem muhafaza edici hem de dönüştürücü olabilir. Onu belirleyen şey, önceden belirlenmiş olarak geleneği koruması veya reddetmesi değil, belirli durumda neyin anlamlı ve haklı olduğunu sorgulayabilmesidir.

Bu açıdan metninizdeki peygamber ile yazıcı karşıtlığı da anlamlıdır. Yazıcı mevcut düzenin lafzını koruyan figürü, peygamber ise mevcut düzenin anlamını yeniden sorgulayan figürü temsil edebilir. Yazıcı “Yasa budur” derken, peygamber “Yasanın amacı nedir ve biz gerçekten bu amaca uygun mu yaşıyoruz?” sorusunu gündeme getirebilir. Buradaki mesele birinin diğerinden mutlak olarak daha bilge olduğunu söylemek değildir. Asıl mesele, bilgelik ile gelenek arasındaki ilişkinin her zaman basit olmamasıdır. Bir geleneği korumak da bilgelik gerektirebilir; geleneğin artık kendi amacına hizmet etmediğini görmek de.

Buradan otorite ile bilgelik arasındaki gerilime ulaşabiliriz. Otorite çoğu zaman kesinlik üretmek ister. Bilgelik ise kesinliğin sınırlarını sorgular. Otorite “Benim söylediğim doğrudur” diyebilir; bilgelik ise “Bunu hangi gerekçeyle söylüyorsun?” diye sorar. Bu nedenle bilgelik kendisini mutlak bir otoriteye dönüştürdüğü anda kendi doğasına aykırı bir durumla karşılaşabilir. “Ben bilgeyim ve dolayısıyla söylediklerim tartışılmaz” diyen kişi, bilgeliğin eleştirel ve sorgulayıcı karakterini kaybetme tehlikesi taşır. Bilgelik, kendisini bile sorgulayabilme kapasitesini koruduğu ölçüde canlı kalır.

Bu durum bizi öz-farkındalık problemine getirir. Bilgelik yalnızca dış dünyayı anlamak değil, kişinin kendi düşünme biçimini de anlayabilmesidir. İnsan neyi bildiğini, neyi bilmediğini, neden belirli bir şeye inandığını, hangi korkularının ve arzularının kararlarını etkilediğini, hangi önyargıları taşıdığını fark edebilmelidir. Bu nedenle bilgelik bir tür ikinci dereceden bilinçtir. İnsan yalnızca “Dünya nedir?” diye sormaz; “Ben dünyayı nasıl görüyorum?” ve daha da önemlisi “Dünyayı böyle görmeme neden olan şey nedir?” diye sorar. Kendisine dışarıdan bakabilme kapasitesi, bilgeliğin temel unsurlarından biridir.

Bu noktada bilgelik bir tür kendilik mesafesi olarak da düşünülebilir. Bilge kişi kendi düşüncesiyle bütünüyle özdeşleşmez. “Ben böyle düşünüyorum, öyleyse bu doğrudur” demek yerine, kendi düşüncesini de sorgulayabilir. Öfkelendiğinde öfkesinin konuşuyor olabileceğini, korktuğunda korkusunun kararını etkiliyor olabileceğini, bir şeye çok güçlü biçimde inandığında kendi inancının kaynaklarını araştırması gerektiğini fark edebilir. Böylece bilgelik, insanın kendi düşüncelerini mutlaklaştırmama kapasitesi haline gelir.

Bilgeliğin belki de en önemli özelliklerinden biri şaşırma yeteneğini korumasıdır. Eğer bilgelik her şey hakkında son cevaba sahip olmak anlamına gelseydi, insanın dünyaya duyduğu merak zamanla yok olabilirdi. Oysa felsefi yaşamın temelinde şaşırma vardır. İnsan bildiği şeylerin içinde bile yeni sorular görebiliyorsa düşünmeye devam eder. Bu nedenle bilgelik dünyayı sıradanlaştırmak değil, bilinenin içerisinde bilinmeyeni fark edebilmek anlamına da gelir. Bilge insan bütün soruların cevaplarını tüketmiş insan değil, dünyanın kendi kavramlarından daha büyük olabileceğini kabul eden insandır.

Burada sizin metninizdeki “bilge biri olmaya değmez” düşüncesi daha derin bir anlam kazanır. Bu ifade bilgeliğin reddedilmesi olarak değil, bilgeliğin bir mülkiyet haline getirilmesine karşı bir uyarı olarak okunabilir. İnsan “Artık bilgeyim” dediği anda kendisini tamamlanmış kabul edebilir. Oysa tamamlanmışlık düşüncesi merakı, sorgulamayı ve şaşırmayı azaltabilir. Buna karşılık “Bilgeliğe yöneliyorum ama ona sahip olduğumu iddia etmiyorum” diyen insan sürekli öğrenmeye açık kalır. Böylece bilgelik bir son durum olmaktan çıkar ve yaşam boyunca sürdürülen bir hareket haline gelir.

Bu açıdan bilgelik bir “sonuç” değil, bir “süreç” olarak anlaşılmalıdır. İnsan deneyimler, düşünür, yanılır, yanılgısını fark eder, kendi düşüncesini yeniden değerlendirir ve gerektiğinde değiştirir. Bilgelik bu hareketin tamamlanması değil, bu hareketi sürdürebilme kapasitesidir. Dolayısıyla bilgelik, bilginin sona erdiği yer değil, bilginin kendi sınırlarını fark ettiği ve bu sınırların ötesine açık kalmayı öğrendiği yerdir.

Bilgelik aynı zamanda yaşanmış bilgi olarak düşünülebilir. Bir şeyi teorik olarak bilmek ile onun hayat içerisinde anlamını kavramak birbirinden farklıdır. Ölüm hakkında bilgi sahibi olmak ile ölüm deneyimiyle karşılaşmak, aşk hakkında kitap okumak ile aşkı yaşamak, başarısızlık hakkında düşünmek ile başarısızlıkla yüzleşmek aynı şey değildir. Yaşantı, insanın daha önce sahip olduğu bilgilerin anlamını değiştirebilir. Ancak yaşantının kendisi de otomatik olarak bilgeliğe dönüşmez. Bunun için insanın yaşadığı şeyi düşünmesi, anlamlandırması ve kendi hayatında yeniden konumlandırması gerekir. Bilgelik böylece bilginin yalnızca zihne eklenmesi değil, kişinin dünyayı görme biçiminin dönüşmesi haline gelir.

Bu yüzden bilgelik bütünsel bir kavrayış gerektirir. Bilgece bir karar yalnızca “Bana ne kazandırır?” sorusuyla verilmez. Aynı zamanda “Başkalarını nasıl etkiler?”, “Uzun vadede ne olur?”, “Bu karar hangi değerleri varsayıyor?”, “Ben burada neyi göremiyor olabilirim?” ve “Başka bir seçenek var mı?” gibi sorular da dikkate alınır. Bilgelik farklı perspektifleri aynı düşünme alanında tutabilme kapasitesidir. Kendi bakış açısını mutlaklaştırmadan farklı ihtimalleri değerlendirebilmek, bilgece düşünmenin temel özelliklerinden biridir.

Bütün bunları bir araya getirdiğimizde bilgelik, doğru cevapları ezberlemekten çok doğru yargının nasıl oluşturulacağını bilmek olarak anlaşılabilir. Bilge kişi her durumda ne yapılacağını önceden bilen kişi değildir. Daha ziyade, karşılaştığı yeni durumda hangi bilgilerin önemli olduğunu, hangi değerlerin çatıştığını, hangi sonuçların ortaya çıkabileceğini, kendi bakışının hangi sınırları taşıdığını ve hangi eylemin bu somut koşullar içerisinde anlamlı olduğunu değerlendirebilir. Bu nedenle bilgelik bir davranış listesi değil, durumlara göre ölçü bulabilme yeteneğidir.

Ancak bilgelik yine de yanılmazlık değildir. Bilge insan da yanılabilir, eksik bilgiye sahip olabilir ve kendi döneminin önyargılarını taşıyabilir. Bilgelik ile hakikati özdeşleştirmemek gerekir. Hakikat araştırmanın ufkudur; bilgelik ise bu araştırmayı nasıl sürdüreceğimizle ilgili bir yaşam biçimidir. Bu nedenle bilge insanın söylediği her şey doğru olmak zorunda değildir. Bilgeliğin önemli bir özelliği, kendi yanılabilirliğinin farkında olmasıdır.

Sonuç olarak bilgeliği, insanın sahip olduğu bilgileri, deneyimleri, değerleri, duyguları, başkalarının perspektiflerini ve kendi sınırlılığının bilgisini belirli bir durumda anlamlı bir bütün içerisinde birleştirerek ölçülü ve gerekçelendirilmiş bir yargıya ulaşabilme ve bu yargıyı yaşam içerisinde sınayabilme kapasitesi olarak tanımlamak mümkündür. Fakat bilgelik bundan da fazlasıdır. Çünkü bilge kişi yalnızca doğru bir yargıya ulaşmaya çalışmaz; ulaştığı yargının da mutlak olmayabileceğini bilir. Bu nedenle bilgelik, kendi yargısını da yargılayabilme yeteneğidir.

Bu bakımdan bilgi, “Neyi biliyorum?” sorusuyla; zekâ, “Bunu nasıl anlayabilir veya çözebilirim?” sorusuyla; yargı, “Bu durumda ne yapmalıyım?” sorusuyla; bilgelik ise bütün bu soruların yanında “Bütün bunları hangi sınırlar, hangi değerler, hangi sonuçlar ve hangi insanî bağlam içerisinde değerlendirmeliyim?” sorusuyla ilgilidir. Bilgelik diğerlerinin üzerine eklenen ayrı bir bilgi miktarı değil, onların nasıl kullanılacağını belirleyen daha geniş bir yönelimdir.

Sonunda tekrar philosophia kavramına dönebiliriz. Filozof, bilgeliğe sahip olduğunu ilan eden değil, bilgeliği seven ve ona doğru yönelen kişidir. Bu nedenle felsefenin özü tamamlanmış olmakta değil, tamamlanmamışlığın farkında olarak araştırmayı sürdürmektedir. Bilgelik bir mülkiyet olmaktan çıkarılıp bir yaşam biçimi olarak düşünüldüğünde, “bilge olmamak” artık bir eksiklik değil, düşüncenin açık kalmasının koşulu haline gelir. Filozof bilgeliği arar ama kendisini bilge ilan etmez; hakikati sever ama ona sahip olduğunu düşünmez; öğrenir ama öğrenmenin sona erdiğine inanmaz; deneyimler ama deneyimini mutlaklaştırmaz; düşünür ama kendi düşüncesini de sorgular.

Bu nedenle bilgeliğin en derin anlamı belki de insanın bütün cevaplara sahip olması değil, “Henüz görmediğim ne var?” sorusunu kaybetmemesidir. Bilgelik, bilmenin sona erdiği yer değil, bilmenin kendi sınırını fark ettiği ve bu sınırın ötesine açık kalmayı öğrendiği yerdir. Bilge insan dünyaya verecek bütün cevaplarını tüketmiş insan değil, dünyanın kendisini aşabileceğini hâlâ kabul eden insandır. Felsefe de tam bu noktada yaşamaya devam eder: insan hakikate sahip olduğu için değil, hakikate sahip olmadığını bilerek onu aramayı sürdürdüğü için filozof olur.