15 Kasım 2026 Pazar

akıl kendi başına ontolojik gerçekliği olmayan şeyleştirimiş bir kavramdır

 

akıl şeyleştirimiş bir kavramdır

 

Aklın Bir Şeyleştirme Ürünü Olması

Aklın bir şeyleştirme ürünü olması, aklın insanın dışında, kendiliğinden var olan, değişmez ve bağımsız bir güç olarak düşünülmemesi; aksine insanın dünyayla kurduğu ilişkiler, toplumsal yaşamı, tarihsel deneyimleri ve gerçekliği anlamlandırma çabası içerisinde meydana gelen bir yapı olarak değerlendirilmesi anlamına gelir. Bu düşünceye göre akıl, dünyayı olduğu gibi ve hiçbir aracılık olmadan kavrayan mutlak bir yeti değildir. İnsan, içinde bulunduğu dünyayı anlamlandırırken belirli ayrımlar yapar, kavramlar oluşturur, olayları sınıflandırır ve karşılaştığı gerçekliği belirli düşünsel biçimler içerisine yerleştirir. Zamanla bu düşünsel biçimler, insanın karşısında bağımsız ve kendiliğinden var olan yapılar gibi görünmeye başlar. Böylece insanın kendi faaliyetleri sonucunda meydana gelen düşünme biçimleri, sanki insanın dışında bulunan ve insanı belirleyen nesnel gerçekliklermiş gibi algılanır. Bu bakımdan akıl, yalnızca şeyleştirme gerçekleştiren bir yeti olarak değil, aynı zamanda tarihsel, toplumsal ve düşünsel süreçlerin şeyleşmiş bir ürünü olarak da ele alınabilir. Başka bir ifadeyle insanın dünyayı anlamlandırmak için oluşturduğu düşünsel yapılar, zamanla insanın karşısında bağımsızlaşarak onun düşünme biçimini belirleyen yapılara dönüşebilir.

Bu durumu anlayabilmek için öncelikle aklın nasıl ortaya çıktığını ve hangi koşullar içerisinde biçimlendiğini düşünmek gerekir. İnsan dünyaya geldiğinde hazır, tamamlanmış ve bütün içerikleri belirlenmiş bir akılla karşılaşmaz. İnsan, yaşamı boyunca çevresiyle ilişki kurarak, deneyimler edinerek, dil öğrenerek, toplumsal kurallarla karşılaşarak ve başkalarıyla etkileşim içerisinde bulunarak düşünme biçimini geliştirir. Dolayısıyla insanın neyi doğru, yanlış, anlamlı, anlamsız, normal veya anormal olarak değerlendirdiği, yalnızca bireysel zihinsel yetilerinden kaynaklanmaz. İçinde yetiştiği toplumun kültürü, tarihi, dili, eğitim biçimi ve toplumsal değerleri de onun düşünme biçiminin oluşumunda önemli rol oynar. Örneğin bir toplumda doğal ve doğru kabul edilen bir davranış, başka bir toplumda farklı biçimde değerlendirilebilir. Benzer şekilde geçmiş dönemlerde akla uygun görülen bazı düşünceler, günümüzde geçerliliğini yitirmiş olabilir. Bu durum, aklın işleyişinin tarihsel ve toplumsal koşullardan bütünüyle bağımsız olmadığını gösterir. İnsan, düşünürken yalnızca kendi bireysel deneyimlerinden hareket etmez; aynı zamanda kendisinden önce oluşturulmuş kavramları, değerleri, kategorileri ve düşünsel kalıpları da devralır. Böylece akıl, insanın toplumsal ve tarihsel dünyayla kurduğu ilişkiler içerisinde biçimlenen bir yapı hâline gelir.

Aklın bir şeyleştirme ürünü olması, insanın kendi oluşturduğu düşünsel biçimlerin zamanla kendisinden bağımsızlaşmasıyla daha açık biçimde anlaşılır. İnsanlar, dünyayı anlamlandırmak için çeşitli kavramlar ve kategoriler oluştururlar. Örneğin zaman içerisinde iyi ve kötü, doğru ve yanlış, güzel ve çirkin, normal ve anormal gibi ayrımlar meydana getirirler. Bu ayrımlar başlangıçta insanların dünyayı değerlendirme ve düzenleme faaliyetlerinin ürünüdür. Ancak belirli bir süre sonra bu ayrımlar, insanların oluşturduğu düşünsel kategoriler olmaktan çıkarak sanki doğanın veya gerçekliğin kendi içerisinde bulunan değişmez özellikleriymiş gibi algılanabilir. İnsan, kendi tarihsel ve toplumsal koşulları içerisinde oluşturduğu ölçütleri mutlak doğrular olarak kabul etmeye başlayabilir. Böylece düşünsel bir ürün olan kategori, insanın karşısında bağımsız bir gerçeklik kazanır. Örneğin belirli bir toplumun güzellik anlayışı, zaman içerisinde değişebilir. Buna rağmen insanlar belirli bir güzellik ölçütünü evrensel, doğal ve değişmez kabul edebilirler. Oysa bu ölçüt, belirli tarihsel koşullar ve toplumsal ilişkiler içerisinde ortaya çıkmıştır. İnsanların oluşturduğu bir değerlendirme biçimi, sanki insanlardan bağımsız olarak var olan nesnel bir gerçeklikmiş gibi düşünülmeye başlanmıştır. İşte bu durum, aklın şeyleştirme sürecinin bir ürünü hâline gelmesini açıklamaktadır.

Burada dilin ve kavramların da önemli bir rolü vardır. Çünkü insan düşüncesi, büyük ölçüde dil aracılığıyla biçimlenir ve aktarılır. Dil, dünyayı belirli kavramlar ve kategoriler aracılığıyla anlamlandırmamızı sağlar. Bir şeye isim verdiğimizde onu diğer şeylerden ayırır, belirli özelliklerle tanımlar ve zihnimizde belirli bir konuma yerleştiririz. Ancak isimlendirdiğimiz şeyin, ona verdiğimiz isimden ve onun hakkında oluşturduğumuz kavramdan bağımsız bir gerçekliği de vardır. Örneğin insanı düşündüğümüzde onu belirli kişilik özellikleri, toplumsal roller veya kimlikler üzerinden tanımlayabiliriz. Fakat insan, kendisine verilen bu tanımların toplamından ibaret değildir. Sürekli değişen, dönüşen ve yeni ilişkiler içerisinde kendisini yeniden oluşturan bir varlıktır. Buna rağmen akıl, insanı belirli kategoriler altında sabitleyebilir. Böylece insanın kendi dünyasını anlamak için geliştirdiği kavramsal araçlar, zamanla insanın dünyayı nasıl görebileceğini belirleyen sınırlara dönüşebilir. İnsan, kendi oluşturduğu kavramlarla düşünürken bu kavramların tarihsel ve toplumsal olarak meydana geldiğini unutabilir. Sonuçta düşünsel kategoriler, insanın karşısında kendiliğinden var olan gerçeklikler gibi görünür.

Aklın şeyleştirilmiş bir ürün olması, yalnızca kavramların ve düşüncelerin bağımsızlaşmasıyla sınırlı değildir; aynı zamanda insanın kendi düşünme biçimini doğal ve değişmez kabul etmesiyle de ilgilidir. İnsan çoğu zaman kendi aklının belirli tarihsel ve toplumsal koşullar içerisinde biçimlendiğinin farkında değildir. Kendi düşünme biçimini evrensel, tarafsız ve bütün insanlarda aynı şekilde işleyen bir yapı olarak değerlendirebilir. Oysa insanların dünyayı algılama biçimleri, içerisinde yaşadıkları koşullardan, edindikleri deneyimlerden ve öğrendikleri düşünsel kalıplardan etkilenir. Örneğin bir insanın başarıyı nasıl tanımladığı, çalışmaya nasıl yaklaştığı veya toplumsal ilişkileri nasıl değerlendirdiği, içinde bulunduğu toplumun değerlerinden bağımsız değildir. Ancak kişi, bu değerleri sorgulamadan benimsediğinde onları kendi aklının doğal ve kendiliğinden ürettiği düşünceler olarak görebilir. Böylece toplumsal olarak öğrenilmiş düşünme biçimleri, bireyin kendi aklına ait değişmez doğrular gibi görünür. İnsan, düşüncelerinin nasıl meydana geldiğini sorgulamadığı ölçüde kendi aklının oluşum koşullarını da görünmez hâle getirir. Bu açıdan şeyleşme, insanın kendi düşünsel faaliyetlerinin tarihsel ve toplumsal kaynaklarını unutması anlamına da gelir.

Bu noktada akıl ile toplumsal ilişkiler arasındaki bağ önem kazanır. Çünkü insanın düşünme biçimi, yalnızca bireysel zihninde gerçekleşen bir süreç değildir; aynı zamanda toplumsal yaşam içerisinde üretilen ve yeniden şekillendirilen bir faaliyettir. İnsanlar belirli kurumlar, kurallar, gelenekler ve değerler içerisinde yaşarlar. Bu yapılar, insanların neyi düşünebileceklerini, hangi davranışları makul göreceklerini ve hangi düşünceleri kabul edilebilir bulacaklarını etkiler. Örneğin eğitim sistemi, bireylere yalnızca bilgi aktarmakla kalmaz; aynı zamanda belirli bir düşünme ve değerlendirme biçimi de kazandırır. Hukuk sistemi, insanların hak, sorumluluk ve adalet anlayışlarını etkiler. Ekonomik sistem ise insanların çalışma, üretim, tüketim ve başarı hakkındaki düşüncelerini biçimlendirebilir. Ancak bu toplumsal yapılar, insanlar tarafından oluşturulmuş olmalarına rağmen zamanla onlardan bağımsız ve değiştirilemez gerçeklikler gibi algılanabilir. İnsanlar bu yapılar içerisinde yetiştikleri için onların tarihsel olarak meydana geldiğini ve değişebileceğini unutabilirler. Böylece toplumsal ilişkilerin ürünü olan düşünme biçimleri, sanki insan aklının doğal ve değişmez özellikleriymiş gibi görünmeye başlar.

Marx'ın düşüncesi, aklın ve düşünsel yapıların toplumsal koşullarla ilişkisini anlamak bakımından önemli bir perspektif sunar. Karl Marx, insanların düşüncelerinin maddi yaşam koşullarından bağımsız değerlendirilemeyeceğini savunur. İnsanların üretim biçimleri, ekonomik ilişkileri ve toplumsal yaşam koşulları, onların düşüncelerinin ve bilinç biçimlerinin oluşumunda önemli rol oynar. Marx'ın meta fetişizmi kavramı ise insan faaliyetlerinin ürünlerinin nasıl bağımsız şeyler gibi görünebildiğini açıklar. İnsanlar üretim faaliyetleri sonucunda metalar meydana getirirler. Ancak kapitalist toplumda metalar, insanların toplumsal ilişkilerinden bağımsız bir değere ve güce sahipmiş gibi görünür. Bir malın fiyatı, onun arkasındaki emek ilişkilerini ve toplumsal koşulları görünmez kılabilir. İnsanların oluşturduğu ekonomik ilişkiler, insanların karşısında bağımsız ve belirleyici güçler hâline gelir. Bu düşünce, aklın şeyleşmiş bir ürün olmasıyla da ilişkilendirilebilir. Çünkü insan, kendi toplumsal faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan ilişkileri ve düşünsel biçimleri bağımsız gerçeklikler olarak algılamaya başladığında, kendi oluşturduğu dünyanın nasıl meydana geldiğini göremez. Böylece insanın düşüncesi de içerisinde bulunduğu toplumsal düzenin belirlediği kategoriler aracılığıyla işler ve bu kategorileri doğal gerçeklikler olarak kabul edebilir.

Bu konuyu daha da derinleştiren düşünürlerden biri György Lukács olmuştur. Lukács, Tarih ve Sınıf Bilinci adlı eserinde şeyleşmeyi kapitalist toplumun temel özelliklerinden biri olarak ele alır. Ona göre şeyleşme, insanların oluşturduğu toplumsal ilişkilerin nesnel ve bağımsız şeyler gibi görünmesiyle ortaya çıkar. Bu durum yalnızca ekonomik alanda değil, insanların düşünme ve algılama biçimlerinde de kendisini gösterir. İnsanlar toplumsal dünyayı tarihsel olarak meydana gelmiş, değişebilir ve insan faaliyetleriyle yeniden üretilebilir bir bütün olarak görmek yerine, birbirinden bağımsız ve değişmez nesnelerden oluşan bir yapı olarak algılamaya başlarlar. Böylece insanın düşünme biçimi de şeyleşmenin etkisi altına girer. İnsan, toplumsal gerçekliği belirli, hesaplanabilir ve sabit kategoriler içerisinde değerlendirmeye alışır. Bu kategorilerin kendisinin de tarihsel ve toplumsal süreçlerin ürünü olduğunu gözden kaçırır. Dolayısıyla akıl, yalnızca dış dünyayı şeyleştiren bir araç olmaktan çıkar; şeyleşmiş toplumsal dünyanın içerisinde biçimlenen ve onun düşünsel kalıplarını yeniden üreten bir yapıya dönüşür.

Burada önemli bir paradoks ortaya çıkar: İnsan, kendi dünyasını anlamlandırmak için aklı ve kavramları oluştururken zamanla kendi oluşturduğu düşünsel dünyanın sınırları içerisine hapsolabilir. Başlangıçta gerçekliği anlamaya yönelik bir araç olan akıl, daha sonra insanın gerçekliği nasıl algılayacağını belirleyen bir sisteme dönüşebilir. İnsan, kendi düşüncelerini ve değerlendirmelerini oluşturduğunu düşünürken aslında tarihsel olarak devraldığı kavramların, toplumsal değerlerin ve yerleşik düşünme biçimlerinin etkisi altında olabilir. Örneğin insanlar belirli bir toplumsal düzenin kaçınılmaz olduğunu düşündüklerinde, bu düzenin insanlar tarafından oluşturulduğunu ve dolayısıyla değiştirilebileceğini gözden kaçırabilirler. Aynı şekilde belirli ahlaki ölçütleri, güzellik anlayışlarını veya başarı tanımlarını mutlak doğrular olarak kabul ettiklerinde, bunların belirli tarihsel ve toplumsal koşulların ürünü olduğunu unutabilirler. Böylece akıl, kendi oluşum koşullarını sorgulamayan ve kendi tarihsel kaynaklarını görünmez kılan bir yapıya dönüşür. İnsan, düşüncelerinin nasıl oluştuğunu anlamak yerine onları zaten var olan, doğal ve değişmez doğrular olarak kabul etmeye başlar.

Aklın bir şeyleştirme ürünü olması düşüncesi, bu nedenle aklın bütünüyle değersiz veya yanlış olduğu anlamına gelmez. Burada eleştirilen şey, aklın kavram oluşturması veya gerçekliği belirli kategoriler aracılığıyla anlamlandırması değil, kendi oluşturduğu kategorileri mutlaklaştırmasıdır. Akıl, dünyayı anlayabilmek için ayrımlar yapmak ve kavramlar geliştirmek zorundadır. Ancak bu kavramların tarihsel, toplumsal ve ilişkisel koşullar içerisinde meydana geldiğini unutmamalıdır. Bir düşüncenin bugün doğru veya geçerli kabul edilmesi, onun her dönemde ve her koşulda aynı biçimde geçerli olacağı anlamına gelmez. İnsan aklı, kendi düşünme biçiminin nasıl oluştuğunu, hangi toplumsal koşullardan etkilendiğini ve hangi tarihsel süreçlerin sonucunda ortaya çıktığını sorgulayabilmelidir. Böyle bir sorgulama, aklın kendi şeyleşmiş biçimlerinin farkına varmasını sağlar. İnsan, düşüncelerinin yalnızca kendi zihninin bağımsız ürünleri olmadığını, aynı zamanda toplumsal ve tarihsel ilişkiler içerisinde biçimlendiğini kavradığında kendi düşünsel sınırlarını da daha iyi görebilir.

Sonuç olarak aklın bir şeyleştirme ürünü olması, aklın insanın dünyayla kurduğu tarihsel, toplumsal ve düşünsel ilişkiler içerisinde meydana gelmesine rağmen zamanla bu ilişkilerden bağımsız, kendiliğinden var olan ve değişmez bir güç gibi algılanmasını ifade eder. İnsan, gerçekliği anlamlandırmak için kavramlar, kategoriler ve düşünme biçimleri oluşturur; ancak bu ürünler zamanla insanın karşısında bağımsızlaşarak onun düşüncesini belirleyen yapılara dönüşebilir. Böylece insan kendi oluşturduğu düşünsel dünyanın tarihsel ve toplumsal kaynaklarını unutabilir ve kendi düşünme biçimini doğal, evrensel ve değişmez kabul edebilir. Bu açıdan akıl, yalnızca gerçekliği şeyleştiren bir mekanizma değil, aynı zamanda şeyleşmiş toplumsal ilişkilerin ve düşünsel biçimlerin içerisinde meydana gelen bir üründür. En temel noktada akıl, insanın dünyayı anlamlandırma faaliyetinin tarihsel ve toplumsal bir sonucudur; fakat bu faaliyetin ürünleri zamanla kendi üreticilerinden bağımsızlaşarak insanın karşısında nesnel ve değişmez gerçeklikler gibi belirir. Böylece insan, kendi oluşturduğu düşünsel dünyanın hem üreticisi hem de bu dünyanın belirlediği bir varlık hâline gelir.

 


1 yorum: