akıl şeyleştirimiş bir kavramdır
Aklın Bir Şeyleştirme Ürünü Olması
Aklın bir şeyleştirme ürünü olması, aklın insanın dışında,
kendiliğinden var olan, değişmez ve bağımsız bir güç olarak düşünülmemesi;
aksine insanın dünyayla kurduğu ilişkiler, toplumsal yaşamı, tarihsel
deneyimleri ve gerçekliği anlamlandırma çabası içerisinde meydana gelen bir
yapı olarak değerlendirilmesi anlamına gelir. Bu düşünceye göre akıl, dünyayı
olduğu gibi ve hiçbir aracılık olmadan kavrayan mutlak bir yeti değildir.
İnsan, içinde bulunduğu dünyayı anlamlandırırken belirli ayrımlar yapar, kavramlar
oluşturur, olayları sınıflandırır ve karşılaştığı gerçekliği belirli düşünsel
biçimler içerisine yerleştirir. Zamanla bu düşünsel biçimler, insanın
karşısında bağımsız ve kendiliğinden var olan yapılar gibi görünmeye başlar.
Böylece insanın kendi faaliyetleri sonucunda meydana gelen düşünme biçimleri,
sanki insanın dışında bulunan ve insanı belirleyen nesnel gerçekliklermiş gibi
algılanır. Bu bakımdan akıl, yalnızca şeyleştirme gerçekleştiren bir yeti
olarak değil, aynı zamanda tarihsel, toplumsal ve düşünsel süreçlerin şeyleşmiş
bir ürünü olarak da ele alınabilir. Başka bir ifadeyle insanın dünyayı
anlamlandırmak için oluşturduğu düşünsel yapılar, zamanla insanın karşısında
bağımsızlaşarak onun düşünme biçimini belirleyen yapılara dönüşebilir.
Bu durumu anlayabilmek için öncelikle aklın nasıl ortaya
çıktığını ve hangi koşullar içerisinde biçimlendiğini düşünmek gerekir. İnsan
dünyaya geldiğinde hazır, tamamlanmış ve bütün içerikleri belirlenmiş bir
akılla karşılaşmaz. İnsan, yaşamı boyunca çevresiyle ilişki kurarak, deneyimler
edinerek, dil öğrenerek, toplumsal kurallarla karşılaşarak ve başkalarıyla
etkileşim içerisinde bulunarak düşünme biçimini geliştirir. Dolayısıyla insanın
neyi doğru, yanlış, anlamlı, anlamsız, normal veya anormal olarak değerlendirdiği,
yalnızca bireysel zihinsel yetilerinden kaynaklanmaz. İçinde yetiştiği toplumun
kültürü, tarihi, dili, eğitim biçimi ve toplumsal değerleri de onun düşünme
biçiminin oluşumunda önemli rol oynar. Örneğin bir toplumda doğal ve doğru
kabul edilen bir davranış, başka bir toplumda farklı biçimde
değerlendirilebilir. Benzer şekilde geçmiş dönemlerde akla uygun görülen bazı
düşünceler, günümüzde geçerliliğini yitirmiş olabilir. Bu durum, aklın
işleyişinin tarihsel ve toplumsal koşullardan bütünüyle bağımsız olmadığını
gösterir. İnsan, düşünürken yalnızca kendi bireysel deneyimlerinden hareket
etmez; aynı zamanda kendisinden önce oluşturulmuş kavramları, değerleri,
kategorileri ve düşünsel kalıpları da devralır. Böylece akıl, insanın toplumsal
ve tarihsel dünyayla kurduğu ilişkiler içerisinde biçimlenen bir yapı hâline
gelir.
Aklın bir şeyleştirme ürünü olması, insanın kendi
oluşturduğu düşünsel biçimlerin zamanla kendisinden bağımsızlaşmasıyla daha
açık biçimde anlaşılır. İnsanlar, dünyayı anlamlandırmak için çeşitli kavramlar
ve kategoriler oluştururlar. Örneğin zaman içerisinde iyi ve kötü, doğru ve
yanlış, güzel ve çirkin, normal ve anormal gibi ayrımlar meydana getirirler. Bu
ayrımlar başlangıçta insanların dünyayı değerlendirme ve düzenleme
faaliyetlerinin ürünüdür. Ancak belirli bir süre sonra bu ayrımlar, insanların oluşturduğu
düşünsel kategoriler olmaktan çıkarak sanki doğanın veya gerçekliğin kendi
içerisinde bulunan değişmez özellikleriymiş gibi algılanabilir. İnsan, kendi
tarihsel ve toplumsal koşulları içerisinde oluşturduğu ölçütleri mutlak
doğrular olarak kabul etmeye başlayabilir. Böylece düşünsel bir ürün olan
kategori, insanın karşısında bağımsız bir gerçeklik kazanır. Örneğin belirli
bir toplumun güzellik anlayışı, zaman içerisinde değişebilir. Buna rağmen
insanlar belirli bir güzellik ölçütünü evrensel, doğal ve değişmez kabul
edebilirler. Oysa bu ölçüt, belirli tarihsel koşullar ve toplumsal ilişkiler
içerisinde ortaya çıkmıştır. İnsanların oluşturduğu bir değerlendirme biçimi,
sanki insanlardan bağımsız olarak var olan nesnel bir gerçeklikmiş gibi
düşünülmeye başlanmıştır. İşte bu durum, aklın şeyleştirme sürecinin bir ürünü
hâline gelmesini açıklamaktadır.
Burada dilin ve kavramların da önemli bir rolü vardır. Çünkü
insan düşüncesi, büyük ölçüde dil aracılığıyla biçimlenir ve aktarılır. Dil,
dünyayı belirli kavramlar ve kategoriler aracılığıyla anlamlandırmamızı sağlar.
Bir şeye isim verdiğimizde onu diğer şeylerden ayırır, belirli özelliklerle
tanımlar ve zihnimizde belirli bir konuma yerleştiririz. Ancak
isimlendirdiğimiz şeyin, ona verdiğimiz isimden ve onun hakkında oluşturduğumuz
kavramdan bağımsız bir gerçekliği de vardır. Örneğin insanı düşündüğümüzde onu
belirli kişilik özellikleri, toplumsal roller veya kimlikler üzerinden
tanımlayabiliriz. Fakat insan, kendisine verilen bu tanımların toplamından
ibaret değildir. Sürekli değişen, dönüşen ve yeni ilişkiler içerisinde
kendisini yeniden oluşturan bir varlıktır. Buna rağmen akıl, insanı belirli
kategoriler altında sabitleyebilir. Böylece insanın kendi dünyasını anlamak
için geliştirdiği kavramsal araçlar, zamanla insanın dünyayı nasıl
görebileceğini belirleyen sınırlara dönüşebilir. İnsan, kendi oluşturduğu
kavramlarla düşünürken bu kavramların tarihsel ve toplumsal olarak meydana
geldiğini unutabilir. Sonuçta düşünsel kategoriler, insanın karşısında
kendiliğinden var olan gerçeklikler gibi görünür.
Aklın şeyleştirilmiş bir ürün olması, yalnızca kavramların
ve düşüncelerin bağımsızlaşmasıyla sınırlı değildir; aynı zamanda insanın kendi
düşünme biçimini doğal ve değişmez kabul etmesiyle de ilgilidir. İnsan çoğu
zaman kendi aklının belirli tarihsel ve toplumsal koşullar içerisinde
biçimlendiğinin farkında değildir. Kendi düşünme biçimini evrensel, tarafsız ve
bütün insanlarda aynı şekilde işleyen bir yapı olarak değerlendirebilir. Oysa
insanların dünyayı algılama biçimleri, içerisinde yaşadıkları koşullardan,
edindikleri deneyimlerden ve öğrendikleri düşünsel kalıplardan etkilenir.
Örneğin bir insanın başarıyı nasıl tanımladığı, çalışmaya nasıl yaklaştığı veya
toplumsal ilişkileri nasıl değerlendirdiği, içinde bulunduğu toplumun
değerlerinden bağımsız değildir. Ancak kişi, bu değerleri sorgulamadan
benimsediğinde onları kendi aklının doğal ve kendiliğinden ürettiği düşünceler
olarak görebilir. Böylece toplumsal olarak öğrenilmiş düşünme biçimleri,
bireyin kendi aklına ait değişmez doğrular gibi görünür. İnsan, düşüncelerinin
nasıl meydana geldiğini sorgulamadığı ölçüde kendi aklının oluşum koşullarını
da görünmez hâle getirir. Bu açıdan şeyleşme, insanın kendi düşünsel
faaliyetlerinin tarihsel ve toplumsal kaynaklarını unutması anlamına da gelir.
Bu noktada akıl ile toplumsal ilişkiler arasındaki bağ önem
kazanır. Çünkü insanın düşünme biçimi, yalnızca bireysel zihninde gerçekleşen
bir süreç değildir; aynı zamanda toplumsal yaşam içerisinde üretilen ve yeniden
şekillendirilen bir faaliyettir. İnsanlar belirli kurumlar, kurallar,
gelenekler ve değerler içerisinde yaşarlar. Bu yapılar, insanların neyi
düşünebileceklerini, hangi davranışları makul göreceklerini ve hangi
düşünceleri kabul edilebilir bulacaklarını etkiler. Örneğin eğitim sistemi, bireylere
yalnızca bilgi aktarmakla kalmaz; aynı zamanda belirli bir düşünme ve
değerlendirme biçimi de kazandırır. Hukuk sistemi, insanların hak, sorumluluk
ve adalet anlayışlarını etkiler. Ekonomik sistem ise insanların çalışma,
üretim, tüketim ve başarı hakkındaki düşüncelerini biçimlendirebilir. Ancak bu
toplumsal yapılar, insanlar tarafından oluşturulmuş olmalarına rağmen zamanla
onlardan bağımsız ve değiştirilemez gerçeklikler gibi algılanabilir. İnsanlar
bu yapılar içerisinde yetiştikleri için onların tarihsel olarak meydana
geldiğini ve değişebileceğini unutabilirler. Böylece toplumsal ilişkilerin
ürünü olan düşünme biçimleri, sanki insan aklının doğal ve değişmez
özellikleriymiş gibi görünmeye başlar.
Marx'ın düşüncesi, aklın ve düşünsel yapıların toplumsal
koşullarla ilişkisini anlamak bakımından önemli bir perspektif sunar. Karl
Marx, insanların düşüncelerinin maddi yaşam koşullarından bağımsız
değerlendirilemeyeceğini savunur. İnsanların üretim biçimleri, ekonomik
ilişkileri ve toplumsal yaşam koşulları, onların düşüncelerinin ve bilinç
biçimlerinin oluşumunda önemli rol oynar. Marx'ın meta fetişizmi kavramı ise
insan faaliyetlerinin ürünlerinin nasıl bağımsız şeyler gibi görünebildiğini
açıklar. İnsanlar üretim faaliyetleri sonucunda metalar meydana getirirler.
Ancak kapitalist toplumda metalar, insanların toplumsal ilişkilerinden bağımsız
bir değere ve güce sahipmiş gibi görünür. Bir malın fiyatı, onun arkasındaki
emek ilişkilerini ve toplumsal koşulları görünmez kılabilir. İnsanların
oluşturduğu ekonomik ilişkiler, insanların karşısında bağımsız ve belirleyici
güçler hâline gelir. Bu düşünce, aklın şeyleşmiş bir ürün olmasıyla da
ilişkilendirilebilir. Çünkü insan, kendi toplumsal faaliyetleri sonucunda
ortaya çıkan ilişkileri ve düşünsel biçimleri bağımsız gerçeklikler olarak
algılamaya başladığında, kendi oluşturduğu dünyanın nasıl meydana geldiğini göremez.
Böylece insanın düşüncesi de içerisinde bulunduğu toplumsal düzenin belirlediği
kategoriler aracılığıyla işler ve bu kategorileri doğal gerçeklikler olarak
kabul edebilir.
Bu konuyu daha da derinleştiren düşünürlerden biri György
Lukács olmuştur. Lukács, Tarih ve Sınıf Bilinci adlı eserinde şeyleşmeyi
kapitalist toplumun temel özelliklerinden biri olarak ele alır. Ona göre
şeyleşme, insanların oluşturduğu toplumsal ilişkilerin nesnel ve bağımsız
şeyler gibi görünmesiyle ortaya çıkar. Bu durum yalnızca ekonomik alanda değil,
insanların düşünme ve algılama biçimlerinde de kendisini gösterir. İnsanlar
toplumsal dünyayı tarihsel olarak meydana gelmiş, değişebilir ve insan
faaliyetleriyle yeniden üretilebilir bir bütün olarak görmek yerine,
birbirinden bağımsız ve değişmez nesnelerden oluşan bir yapı olarak algılamaya
başlarlar. Böylece insanın düşünme biçimi de şeyleşmenin etkisi altına girer.
İnsan, toplumsal gerçekliği belirli, hesaplanabilir ve sabit kategoriler
içerisinde değerlendirmeye alışır. Bu kategorilerin kendisinin de tarihsel ve
toplumsal süreçlerin ürünü olduğunu gözden kaçırır. Dolayısıyla akıl, yalnızca
dış dünyayı şeyleştiren bir araç olmaktan çıkar; şeyleşmiş toplumsal dünyanın
içerisinde biçimlenen ve onun düşünsel kalıplarını yeniden üreten bir yapıya
dönüşür.
Burada önemli bir paradoks ortaya çıkar: İnsan, kendi
dünyasını anlamlandırmak için aklı ve kavramları oluştururken zamanla kendi
oluşturduğu düşünsel dünyanın sınırları içerisine hapsolabilir. Başlangıçta
gerçekliği anlamaya yönelik bir araç olan akıl, daha sonra insanın gerçekliği
nasıl algılayacağını belirleyen bir sisteme dönüşebilir. İnsan, kendi
düşüncelerini ve değerlendirmelerini oluşturduğunu düşünürken aslında tarihsel
olarak devraldığı kavramların, toplumsal değerlerin ve yerleşik düşünme biçimlerinin
etkisi altında olabilir. Örneğin insanlar belirli bir toplumsal düzenin
kaçınılmaz olduğunu düşündüklerinde, bu düzenin insanlar tarafından
oluşturulduğunu ve dolayısıyla değiştirilebileceğini gözden kaçırabilirler.
Aynı şekilde belirli ahlaki ölçütleri, güzellik anlayışlarını veya başarı
tanımlarını mutlak doğrular olarak kabul ettiklerinde, bunların belirli
tarihsel ve toplumsal koşulların ürünü olduğunu unutabilirler. Böylece akıl,
kendi oluşum koşullarını sorgulamayan ve kendi tarihsel kaynaklarını görünmez
kılan bir yapıya dönüşür. İnsan, düşüncelerinin nasıl oluştuğunu anlamak yerine
onları zaten var olan, doğal ve değişmez doğrular olarak kabul etmeye başlar.
Aklın bir şeyleştirme ürünü olması düşüncesi, bu nedenle
aklın bütünüyle değersiz veya yanlış olduğu anlamına gelmez. Burada eleştirilen
şey, aklın kavram oluşturması veya gerçekliği belirli kategoriler aracılığıyla
anlamlandırması değil, kendi oluşturduğu kategorileri mutlaklaştırmasıdır.
Akıl, dünyayı anlayabilmek için ayrımlar yapmak ve kavramlar geliştirmek
zorundadır. Ancak bu kavramların tarihsel, toplumsal ve ilişkisel koşullar
içerisinde meydana geldiğini unutmamalıdır. Bir düşüncenin bugün doğru veya
geçerli kabul edilmesi, onun her dönemde ve her koşulda aynı biçimde geçerli
olacağı anlamına gelmez. İnsan aklı, kendi düşünme biçiminin nasıl oluştuğunu,
hangi toplumsal koşullardan etkilendiğini ve hangi tarihsel süreçlerin
sonucunda ortaya çıktığını sorgulayabilmelidir. Böyle bir sorgulama, aklın
kendi şeyleşmiş biçimlerinin farkına varmasını sağlar. İnsan, düşüncelerinin
yalnızca kendi zihninin bağımsız ürünleri olmadığını, aynı zamanda toplumsal ve
tarihsel ilişkiler içerisinde biçimlendiğini kavradığında kendi düşünsel
sınırlarını da daha iyi görebilir.
Sonuç olarak aklın bir şeyleştirme ürünü olması, aklın
insanın dünyayla kurduğu tarihsel, toplumsal ve düşünsel ilişkiler içerisinde
meydana gelmesine rağmen zamanla bu ilişkilerden bağımsız, kendiliğinden var
olan ve değişmez bir güç gibi algılanmasını ifade eder. İnsan, gerçekliği
anlamlandırmak için kavramlar, kategoriler ve düşünme biçimleri oluşturur;
ancak bu ürünler zamanla insanın karşısında bağımsızlaşarak onun düşüncesini
belirleyen yapılara dönüşebilir. Böylece insan kendi oluşturduğu düşünsel dünyanın
tarihsel ve toplumsal kaynaklarını unutabilir ve kendi düşünme biçimini doğal,
evrensel ve değişmez kabul edebilir. Bu açıdan akıl, yalnızca gerçekliği
şeyleştiren bir mekanizma değil, aynı zamanda şeyleşmiş toplumsal ilişkilerin
ve düşünsel biçimlerin içerisinde meydana gelen bir üründür. En temel
noktada akıl, insanın dünyayı anlamlandırma faaliyetinin tarihsel ve toplumsal
bir sonucudur; fakat bu faaliyetin ürünleri zamanla kendi üreticilerinden
bağımsızlaşarak insanın karşısında nesnel ve değişmez gerçeklikler gibi
belirir. Böylece insan, kendi oluşturduğu düşünsel dünyanın hem üreticisi hem
de bu dünyanın belirlediği bir varlık hâline gelir.
Emeklerinize müteşekkiriz hocam. Varolun.
YanıtlaSil