ANTİK FELSEFEDE ŞEYLEŞTİRME VE SONUÇLARI: DİLDE,
DÜŞÜNCEDE VE VARLIK ANLAYIŞINDA KAVRAMSAL KATILAŞMA
1. Şeyleştirmenin Antik Dünyadaki Düşünsel
Kökenleri
Şeyleştirme, insanın
kendi üretimi olan kavramları şeyler gibi düşünmesidir. İnsan düşüncesi, dili
ve toplumsal ilişkileriyle çeşitli soyutlamalar yaratır. Zamanla bu
soyutlamaları kendisinden bağımsız varlıklar gibi görmeye başlar. Kendi
yarattığı şeyleri dışsal ve değişmez birer gerçeklik sanır. Bu süreçte insanın
ürettiği anlamlar, onları meydana getiren etkinliklerden ayrılır. Zamanla kendi
başlarına mevcut olan, değişmez ve nesnel gerçeklikler olarak kabul edilir.
Böylece düşüncenin ürünü ile bu ürünü meydana getiren insan etkinliği
arasındaki ilişki belirsizleşir.
Şeyleştirme kavramı modern felsefede özellikle
Marx ve Lukács ile sistematik bir anlam kazanmıştır. Bununla birlikte
şeyleştirmenin düşünsel koşullarını Antik Yunan felsefesinde araştırmak
mümkündür. Çünkü Antik Yunan düşüncesinde dil, düşünce ve varlık arasındaki
ilişki ilk kez kapsamlı bir felsefi araştırma konusu olmuştur.
Filozofların temel problemleri şunlardır: Varlık
nedir? Bilgi nasıl mümkündür? Kelimeler gerçeklikle nasıl ilişki kurar? Değişen
var olanların arkasında değişmez ilkeler var mıdır?
Bu sorgulama, insanın dünyayı kavramsal olarak
açıklama kapasitesini geliştirmiştir. Ancak aynı zamanda kavramları kendi oluş
koşullarından bağımsızlaştırma eğilimine de yol açmıştır. Bu kavramsal
katılaştırmanın aşamaları şunlardır:
a) dilsel ifadeleri varlığın yapısıyla
özdeşleştirme,
b) düşünsel soyutlamaları bağımsız
gerçeklikler kabul etme
c) değişen varolanları değişmez özler
üzerinden açıklama.
Antik Yunan'da şeyleştirmenin ortaya çıkışı
yalnızca zihinsel bir sınıflandırmayla açıklanamaz. Asıl mesele şudur: İnsan
dünyayı anlamak için yaratıcı ve yorumlayıcı bir süreçle kavramlar üretir.
Ancak zamanla bu kavramlar, onları ortaya çıkaran düşünsel ve toplumsal
etkinliklerden koparak insandan ayrışır. Antik dünyada şeyleşme tam da bu
kopuşla başlar; zihnin birer ürünü olan kavramlar, artık kendi başına duran
nesnel varlıklar gibi algılanır. Bu yüzden incelenmesi gereken asıl sorun
soyutlama yapmak değil, bu soyutlamaların kendi tarihsel ve toplumsal üretim
koşullarını unutmasıdır.
Antik dünyada doğa, yalnızca insanın yaşamını
sürdürdüğü ortak varoluş alanı değildir; ayrıca hakkında bilgi üretilebilen bir
araştırma konusudur kavranmıştır. Bu gelişme, insan ile doğa arasında teorik
bir ayrımın belirginleşmesine katkıda bulunmuştur.
Benzer bir dönüşüm dil ve düşünce alanında da
gerçekleşmiştir. İnsanların ortak yaşamda kullandıkları sözcükler ve kavramlar,
giderek bağımsız biçimde araştırılabilen düşünsel içerikler olmuştur. Konuşma,
yalnızca toplumsal bir etkinlik olmaktan çıkmış adlandırma ve önerme yapıları
üzerinden incelenmeye başlanmıştır. Düşünme ise soru sorma, karşılaştırma ve
değerlendirme etkinliğinin yanı sıra değişmez doğruların kavranması olarak
tanımlanmıştır.
Bu gelişmelerle Antik Yunan felsefesinde üç
temel dönüşüm yaşanmıştır.
- Konuşmanın adlandırmaya ve önerme yapısına indirgenmesi.
- Düşünme etkinliğinin düşüncenin sabit nesneleriyle açıklanması.
- Hakikatin gündelik toplumsal deneyimden bağımsız bir gerçeklik
düzeyinde aranması.
Bu üç dönüşüm, şeyleştirmenin dilsel,
epistemolojik ve ontolojik boyutlarıdır
Nitekim Antik Yunan felsefesinin temelini
oluşturan logos, idea, ousia, physis ve nomos kavramları da bu
sürecin en somut örnekleridir. Bu kelimeler, filozofların elinde soyut birer
terime dönüşmeden önce Antik dünyanın gündelik yaşamında kullanılan sıradan
sözcüklerdi. Logos pazar yerindeki hesabı ve meclisteki sözü, idea
gözle görülen dış biçimi anlatıyordu. Ousia hukuktaki mülkü ve mal
varlığını, physis topraktan filizlenen bitkinin büyümesini, nomos
ise paylaştırılan toprağı ve toplumsal töreyi ifade ediyordu. Ancak felsefi
düşünce geliştikçe bu kelimeler ticaretin, tarımın, mülkiyetin ve siyasetin
içindeki somut bağlamlarından koparıldı. Böylece toplumsal hayatın içinden
doğan bu canlı sözcükler, kendi kökenlerini unutarak zamanla, zamansız ve kendi
başına var olan soyut hakikatlere dönüştü.Burada şeyleştirme, bir kavramın soyutlanarak düşüncenin nesnesi hâline
getirilmesinden ibaret değildir.
Şeyleştirme,
tarihsel olarak belirli ilişkiler içerisinde ortaya çıkan bir kavramın, bu
ilişkilerden bağımsız, kendi başına var olan, değişmez ve evrensel bir
gerçeklik gibi değerlendirilmesidir. Başka bir ifadeyle, kavramın tarihsel
olarak üretilmiş olduğu unutulur ve kavram sanki kendisini meydana getiren
tarihsel koşullardan önce de var olan bağımsız bir düşünsel gerçeklikmiş gibi kabul
edilir.
Bu açıdan logos, idea,
ousia, physis ve nomos gibi kavramların
şeyleştirilmesi, Antik Yunan düşüncesinin tarihsel hareketliliğinin belirli
felsefi kategoriler içerisinde sabitlenmesi anlamına gelir. Kavramlar, ortaya
çıktıkları toplumsal ve düşünsel ilişkileri açıklayan araçlar olmaktan çıkarak
Antik dünyanın kendisini tanımlayan değişmez kategorilere dönüşür. Böylece
tarihsel gerçeklik, kavramlar aracılığıyla anlaşılmak yerine, önceden
belirlenmiş kavramların içerisine yerleştirilmeye başlanır.
Bu sürecin önemli bir
özelliği, kavramların kendi tarihsel farklılıklarını kaybetmeleridir. Aynı
kavramın farklı düşünürlerde, farklı siyasal koşullarda ve farklı düşünsel
sorunlar karşısında kazandığı anlamlar tek bir tanım altında birleştirilir.
Böylece kavramın tarihsel olarak geçirdiği dönüşümler, onun değişmez özünün
farklı görünümleriymiş gibi yorumlanabilir.
Logos, idea, ousia,
physis ve nomos kavramlarının şeyleştirilmesi, yalnızca her bir kavramın kendi
içerisinde katılaşmasıyla sınırlı değildir. Daha önemli olan, bu kavramların
birbirleriyle ilişkilendirilerek Antik dünyanın tamamını açıklayan kapalı ve
bütünlüklü bir düşünsel sistem hâline getirilmesidir.
Bu noktada kavramsal
katılaşma iki farklı düzeyde gerçekleşir.
İlk düzeyde kavramların
kendi tarihsel hareketliliği ortadan kaldırılır. Logos değişmez akıl, idea
değişmez düşünsel öz, ousia değişmez töz, physis değişmez doğa ve nomos
değişmez yasa kategorileri olarak tanımlanır.
İkinci düzeyde bu
kavramlar bir araya getirilerek Antik dünyanın bütününü açıklayan sistematik
bir yapı oluşturulur. Böylece Antik dünya, akıl, öz, töz, doğa ve yasa
kategorilerinin belirlediği bir düşünsel bütünlük içerisinde yeniden kurulur.
Bu yaklaşımda logos,
gerçekliğin akılsal olarak anlaşılmasını; idea, değişmez düşünsel özleri;
ousia, varlığın temelini; physis, doğal düzeni; nomos ise toplumsal ve siyasal
düzeni temsil eder.
Ancak bu kavramsal
düzenleme, Antik dünyanın tarihsel gerçekliğinin kendisi değildir. Antik
dünyayı belirli kavramlar üzerinden açıklamak amacıyla oluşturulmuş teorik bir
sınıflandırmadır.
Sorun, bu
sınıflandırmanın tarihsel gerçekliğin kendisi olarak kabul edilmesiyle ortaya
çıkar.
Örneğin Herakleitos'un
logos ve physis anlayışı, Platon'un idea öğretisi, Aristoteles'in ousia kavramı
ve Sofistlerin nomos tartışmaları, birbirinden bağımsız düşünsel sorunlar
olarak değil, tek bir felsefi sistemin farklı parçaları olarak
değerlendirilebilir.
Böylece farklı
düşünürlerin birbirleriyle uyuşmayan yaklaşımları, sanki aynı düşünsel
bütünlüğün birbirini tamamlayan aşamalarıymış gibi yorumlanır.
Oysa Antik Yunan
düşüncesi, kendi içerisinde uzlaşmazlıklar, tartışmalar ve farklı düşünsel
yönelimler barındıran tarihsel bir alandır. Herakleitos'un oluş düşüncesi ile
Parmenides'in varlık anlayışı arasındaki gerilim, Sofistlerin toplumsal uzlaşım
üzerine sorgulamaları ile Platon'un değişmez idealar anlayışı arasındaki
farklılıklar ve Aristoteles'in metafizik yaklaşımının kendine özgü sorunları,
bu çeşitliliğin temel göstergeleridir.
Bu nedenle beş temel
kavramın değişmez kategoriler biçiminde bir araya getirilmesi, Antik dünyanın
tarihsel farklılıklarının belirli bir felsefi bütünlük içerisinde eritilmesine
neden olabilir.
1. Kavramların
tarihsel üretim koşullarının görünmezleşmesi
Bu şeyleştirme sürecinin
ilk sonucu, kavramların hangi tarihsel sorunlara yanıt olarak ortaya çıktığının
unutulmasıdır.
Logos'un polis
içerisindeki konuşma ve tartışma pratikleriyle ilişkisi, idea'nın bilgi ve
hakikat sorunuyla bağlantısı, ousia'nın varlığın ne olduğu sorusuyla ilişkisi,
physis'in oluş ve doğa anlayışı içerisindeki konumu ve nomos'un toplumsal
düzenle bağlantısı geri plana itilir.
Böylece kavramlar,
tarihsel sorunlara verilmiş düşünsel yanıtlar olmaktan çıkarak kendi başlarına
var olan soyut kategoriler biçiminde değerlendirilir.
2. Kavramların
evrenselleştirilmesi
İkinci sonuç, belirli
tarihsel koşullarda geliştirilmiş düşünsel kategorilerin evrensel gerçeklikler
olarak kabul edilmesidir.
Antik Yunan dünyasında
ortaya çıkan belirli akıl, varlık, doğa ve yasa anlayışları, yalnızca kendi
tarihsel koşulları içerisinde anlam taşıyan yaklaşımlar olmaktan çıkarılarak
insan düşüncesinin değişmez temelleri biçiminde sunulabilir.
Böylece tarihsel olarak
sınırlı bir düşünsel deneyim, evrensel düşüncenin başlangıcı ve ölçütü hâline
gelir.
3. Antik dünyanın
homojenleştirilmesi
Üçüncü sonuç, Antik
dünyanın kendi içerisindeki farklılıkların ikincil konuma düşürülmesidir.
Farklı polislerin siyasal
örgütlenmeleri, toplumsal sınıfları, dinsel pratikleri, üretim ilişkileri ve
kültürel deneyimleri tek bir Antik Yunan modeli içerisinde birleştirilebilir.
Benzer biçimde farklı
filozofların düşünceleri de ortak bir felsefi sistemin parçaları olarak
sunulabilir.
Böylece Antik dünya,
tarihsel farklılıkların ve çatışmaların bulunduğu bir oluşum alanı olmaktan
çıkarak kavramsal olarak sınırlandırılmış homojen bir nesneye dönüşür.
4. Kavramların
tarihsel gerçekliğin yerine geçirilmesi
Dördüncü sonuç,
kavramların açıklayıcı araçlar olmaktan çıkarak tarihsel gerçekliğin kendisini
belirleyen kategoriler hâline gelmesidir.
Bu durumda Antik dünyada
neyin önemli, neyin önemsiz olduğu, hangi düşünsel etkinliklerin felsefe
kapsamında değerlendirileceği ve hangi toplumsal deneyimlerin tarihsel anlatıya
dâhil edileceği önceden belirlenmiş kavramsal çerçeveler tarafından belirlenir.
Böylece Antik dünyanın
gerçekliği, kavramların açıklama gücüne göre yeniden düzenlenir.
7. Genel
Değerlendirme: Kavramların Şeyleştirilmesi ve Tarihsel Gerçekliğin Dondurulması
Logos, idea, ousia,
physis ve nomos kavramlarının şeyleştirilmesi, Antik Yunan düşüncesinin
yalnızca soyut kategoriler aracılığıyla açıklanması değil, bu kategorilerin
kendi tarihsel oluşum koşullarından bağımsızlaştırılarak değişmez gerçeklikler
olarak kabul edilmesidir.
Bu süreçte logos,
tarihsel konuşma ve düşünme pratiklerinden koparılarak evrensel akla; idea,
soyutlama ve bilgi sorunlarından koparılarak değişmez özlere; ousia, farklı
varlık biçimlerinin tarihsel niteliğinden koparılarak sabit töz kategorisine;
physis, oluş ve hareket deneyiminden koparılarak durağan doğa kategorisine;
nomos ise toplumsal mücadele ve siyasal düzenleme süreçlerinden koparılarak
değişmez yasa kategorisine dönüştürülür.
Bu beş kavramın ortak
özelliği, tarihsel olarak üretilmiş düşünsel ilişkilerin bağımsız kategoriler
biçiminde sunulmasına imkân vermeleridir.
Ancak burada önemli bir
ayrım yapmak gerekir: Bu kavramların kendileri zorunlu olarak şeyleştirilmiş
veya katı kavramlar değildir. Onların şeyleştirilmesi, tarihsel ve düşünsel
hareketliliklerinin ortadan kaldırılmasıyla gerçekleşir. Başka bir ifadeyle şeyleştirme,
kavramların doğasında bulunan değişmez bir özellik değil, onları ele alma ve
yorumlama biçiminde ortaya çıkan tarihsel ve düşünsel bir işlemdir.
Bu nedenle Antik Yunan
düşüncesini eleştirel biçimde incelemek, söz konusu kavramların tanımlarını
vermekle sınırlı kalmamalıdır. Aynı zamanda bu kavramların hangi toplumsal
ilişkiler içerisinde ortaya çıktığını, hangi düşünsel ihtiyaçlara yanıt
verdiğini, hangi tarihsel çatışmalarla bağlantılı olduğunu ve hangi deneyimleri
görünür veya görünmez kıldığını da araştırmalıdır.
Örneğin logos'un anlamını
açıklamak, yalnızca onun akıl veya söz anlamına geldiğini belirtmek değildir.
Logos'un hangi toplumsal koşullarda konuşma, tartışma ve siyasal katılım biçimi
kazandığını da değerlendirmektir. Nomos'u yasa olarak tanımlamak yeterli
değildir; bu yasaların hangi siyasal ilişkiler içerisinde üretildiğini ve hangi
toplumsal grupların yaşamını düzenlediğini de sorgulamak gerekir. Benzer
şekilde physis'i doğa, ousia'yı töz ve idea'yı öz olarak açıklamak, bu
kavramların tarihsel anlam çeşitliliğini tek bir tanıma indirgememelidir.
Sonuç olarak bu beş
kavramın şeyleştirilmesi, Antik dünyanın düşünsel ve toplumsal hareketliliğinin
sabit kategoriler aracılığıyla dondurulmasıdır. Tarihsel olarak farklı koşullarda ortaya çıkan
düşünsel yaklaşımlar, değişmez kavramsal özler biçiminde yeniden üretilirken
Antik dünyanın kendi içerisindeki farklılıkları, çelişkileri ve dönüşümleri
görünmez hâle gelir. Böylece kavramlar, tarihsel gerçekliği anlamaya yarayan
araçlar olmaktan çıkarak tarihsel gerçekliğin yerine geçen bağımsız
kategorilere dönüşür.
Bu açıdan Antik dünyayı
şeyleştirmeden anlamanın temel koşulu, logos, idea, ousia, physis ve nomos
kavramlarını değişmez felsefi kategoriler olarak değil, tarihsel ilişkiler
içerisinde meydana gelmiş, farklı düşünürlerde farklı anlamlar kazanmış ve
toplumsal gerçeklikle karşılıklı etkileşim içerisinde dönüşmüş düşünsel
oluşumlar olarak değerlendirmektir. Antik dünyanın gerçekliği, bu kavramların
oluşturduğu teorik bütünlüğe indirgenemeyecek kadar çeşitli ve hareketlidir.
Onu anlamak, kavramları sabitlemekten çok, kavramların tarihsel olarak nasıl
üretildiğini ve zaman içerisinde nasıl katılaştırıldığını açığa çıkarmayı
gerektirir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder